Giáo án Củng cố, mở rộng trang 138

HS nhớ lại ba văn bản đã học trong Bài 5, xác định nhiệm vụ ôn tập và hướng đến chủ đề đối diện với nỗi đau.

GV đưa ra ba tên văn bản và yêu cầu HS trả lời nhanh: Mỗi văn bản kể về nỗi đau nào? Nỗi đau ấy đến từ đâu: thù hằn gia đình, xung đột danh dự hay mất mát trong cuộc đời người kể?

Dự kiến HS nêu được:

• Rô-mê-ô và Giu-li-ét: tình yêu vượt thù hằn và định kiến, nỗi đau đến từ hai gia đình thù địch.
• Lơ Xít: nỗi đau đến từ xung đột giữa tình yêu, nghĩa vụ và danh dự.
• Bí ẩn của làn nước: nỗi đau mất mát, tình thương có thể vượt quan hệ huyết thống.
  HS rút ra: ba văn bản đều đặt nhân vật vào tình thế không dễ lựa chọn.

HS hệ thống hoá xung đột của hai vở kịch theo tiêu chí chung, đồng thời nhận ra nét riêng của mỗi văn bản.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: điền vào các tiêu chí chung gồm nguồn gốc xung đột, nhân vật đối diện, cách bộc lộ xung đột qua lời thoại hoặc hành động và kết quả cảm xúc. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Trong Rô-mê-ô và Giu-li-ét, khát vọng tình yêu gặp ranh giới nào? (2) Trong Lơ Xít, Rô-đri-gơ và Si-men phải lựa chọn giữa những điều nào? (3) Cùng là xung đột tình yêu, điều gì khiến Lơ Xít đau hơn hoặc khác biệt so với Rô-mê-ô và Giu-li-ét?

Dự kiến nội dung đối chiếu trên khăn trải bàn:

• Nguồn xung đột: Rô-mê-ô và Giu-li-ét bị ngăn cách bởi hai gia đình thù địch; Lơ Xít bị đặt vào mâu thuẫn danh dự gia đình sau khi Rô-đri-gơ giết cha Si-men.
• Bộc lộ xung đột: ở Rô-mê-ô và Giu-li-ét, tranh luận về tên họ xuất hiện ngay trong lời thoại; ở Lơ Xít, cuộc đối thoại diễn ra trong tình thế đau đớn, cảm tình vẫn còn nhưng bổn phận và mất mát không cho phép nói như chưa có chuyện gì.
• Nét riêng: Rô-mê-ô và Giu-li-ét hướng đến khát vọng vượt ranh giới; Lơ Xít tập trung vào xung đột nội tâm giữa tình yêu và danh dự.
  Kết luận HS rút ra: cùng đề tài tình yêu bị ngăn cách nhưng mỗi văn bản thể hiện xung đột bằng cách khác nhau.

HS nhận diện bước ngoặt và ngôi kể hồi cố trong truyện, giải thích được vì sao tình thương có thể vượt quan hệ huyết thống trong nỗi đau mất mát.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc chi tiết trong văn bản theo ba ý: (1) Người kể xưng tôi nhớ về trận lũ, việc kể bằng hồi cố tạo tác dụng gì? (2) Khi bọc chăn được mở, anh nhận ra điều gì? Đây có phải bước ngoặt không và vì sao? (3) Sau bước ngoặt, anh lựa chọn nuôi đứa trẻ và giữ bí mật; điều đó thể hiện tình thương như thế nào? Câu hỏi bổ sung: Bí mật có biến mất khi cuộc sống tiếp tục không?

Dự kiến nội dung HS rút ra:

• Ngôi kể thứ nhất hồi cố: người kể nhìn lại quá khứ với nỗi đau còn nguyên, giúp người đọc cảm nhận sự day dứt của nhân vật.
• Bước ngoặt: khi mở bọc chăn, anh nhận ra đứa trẻ không phải con mình, con mình đã mất trong dòng nước; đây là bước ngoặt nhận thức làm thay đổi toàn bộ tình thế.
• Tình thương vượt huyết thống: anh nuôi đứa trẻ, trở thành cha của em và giữ nỗi đau trong lòng; bí mật không biến mất mà trở thành một phần của tình thương và mất mát người kể mang theo.

HS nắm lại đặc điểm câu rút gọn và câu đặc biệt, phân biệt được hai loại câu này khi đọc và viết.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 2, trả lời câu hỏi: (1) Câu rút gọn là câu như thế nào và thành phần nào thường được lược bỏ? (2) Câu đặc biệt khác câu đầy đủ chủ–vị ở điểm nào? Các câu đặc biệt thường dùng để làm gì? (3) Khi nào có thể khôi phục thành phần được lược?

Kiến thức HS rút ra:

• Câu rút gọn là câu lược bỏ một số thành phần, người nghe, người đọc vẫn hiểu nhờ ngữ cảnh hoặc câu hỏi trước đó; thành phần được lược có thể khôi phục lại.
• Câu đặc biệt không được cấu tạo theo mô hình chủ–vị thông thường; thường dùng để gọi đáp, bộc lộ cảm xúc.
• Thành phần được lược chỉ khôi phục được khi đã rõ trong ngữ cảnh hoặc câu hỏi trước.

HS vận dụng kiến thức về xung đột, bước ngoặt và cách lập luận để trả lời các câu hỏi đọc hiểu, ghép chi tiết với vai trò tương ứng.

HS làm việc nhóm 4 với các bài tập 1–6 trong mục Bài tập của SGK. Gồm: (1) Vì sao tranh luận về tên họ là xung đột có ý nghĩa? (2) Ghép chi tiết với vai trò trong Rô-mê-ô và Giu-li-ét: hai gia đình thù địch; mong vượt tên họ. (3) Vì sao xung đột trong Lơ Xít không kết thúc chỉ bằng việc hai nhân vật thừa nhận tình yêu? (4) Ghép chi tiết với vai trò trong Lơ Xít: Rô-đri-gơ giết cha Si-men; tình yêu đối diện danh dự; đối thoại đau đớn. (5) Có nhất thiết coi im lặng chịu đau là lựa chọn tốt nhất không? (6) Ghép chi tiết với vai trò trong Bí ẩn của làn nước: xưng tôi nhớ trận lũ; mở bọc chăn; nuôi bé không cùng huyết thống.

Đáp án và nội dung cần đạt:

• Câu 1: Tên họ là dấu hiệu gắn sự thù địch lên con người; tranh luận về tên họ cho thấy xung đột gia đình–tình yêu hiện ra ngay trong lời nói, chưa cần giao tranh. Điểm chấm: đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1.
• Câu 2: Hai gia đình thù địch – ràng buộc xã hội bên ngoài; Mong vượt tên họ – khát vọng tự do yêu thương.
• Câu 3: Vì mất mát (cái chết của cha Si-men) và nghĩa vụ vẫn còn, cảm tình không thể trở thành điều được phép bộc lộ tự do; nhân vật phải lựa chọn giữa những điều đều được họ coi trọng. Điểm chấm: như câu 1.
• Câu 4: Rô-đri-gơ giết cha Si-men – biến cố bên ngoài; Tình yêu đối diện danh dự – xung đột nội tâm; Đối thoại đau đớn – cách bộc lộ tình thế không dễ lựa chọn.
• Câu 5: Không nhất thiết; im lặng là lựa chọn của người kể nhưng không phải tốt nhất cho mọi người, vì bí mật vẫn đeo nặng trong lòng. Đây là cách hiểu mở, chấp nhận nếu có dẫn chứng từ văn bản. Điểm chấm: như câu 1.
• Câu 6: Xưng tôi nhớ trận lũ – ngôi kể thứ nhất hồi cố; Mở bọc chăn – bước ngoặt nhận thức; Nuôi bé không cùng huyết thống – tình thương trong mất mát.

HS vận dụng kiến thức câu rút gọn và câu đặc biệt để nhận diện và khôi phục thành phần trong các câu hỏi – đáp.

HS làm bài tập 7–10 trong mục Bài tập của SGK, sau đó làm bài tương tác trên trang NeoEdu. Các câu gồm: (7) Hỏi: “Ai tưới cây?” – Đáp: “Tổ hai.” Câu đáp lược thiếu thành phần nào? (8) Hỏi: “Lan đang làm gì?” – Đáp: “Đang tưới cây.” Câu trả lời rút gọn thành phần nào? (9) “Ôi!” dùng độc lập bộc lộ cảm xúc thường là kiểu câu nào? (10) “Nam.” trả lời “Ai trực?” nên được hiểu là kiểu câu nào?

Đáp án:

• Câu 7: A. vị ngữ “tưới cây”. Khôi phục: Tổ hai tưới cây.
• Câu 8: A. chủ ngữ “Lan”. Khôi phục: Lan đang tưới cây. Phần được lược là chủ ngữ đã rõ trong câu hỏi.
• Câu 9: A. câu đặc biệt. Không theo mô hình chủ–vị thông thường.
• Câu 10: A. câu rút gọn theo ngữ cảnh. Khôi phục: Nam trực.
  HS đạt yêu cầu khi giải thích được vì sao chọn đáp án dựa trên ngữ cảnh.

HS vận dụng cách đọc có ghi chép để tiếp cận một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề, phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân.

GV yêu cầu HS chọn một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề đối diện với nỗi đau. Khi đọc, ghi bốn nội dung: thông tin nguồn, một chi tiết, một cách hiểu, một câu hỏi. Khi trao đổi, HS phải phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân và không biến một chi tiết thành kết luận cho mọi người. Câu hỏi GV đặt ra: Bạn hiểu chi tiết này như thế nào, và cách hiểu đó dựa trên bằng chứng nào trong văn bản?

Phiếu ghi chép đọc mở rộng gồm:

• Thông tin nguồn: tên văn bản, tác giả, thể loại.
• Một chi tiết tiêu biểu kèm dẫn chứng.
• Một cách hiểu có căn cứ từ văn bản.
• Một câu hỏi để trao đổi.
• Một dòng phân biệt: điều văn bản nói là gì, liên hệ cá nhân là gì.