Giáo án Ngày xưa

Huy động trải nghiệm về lời ru, kí ức nghe ru và xác định nhiệm vụ đọc hiểu bài “Ngày xưa”.

GV đặt câu hỏi: Khi còn nhỏ, em có từng được ai ru hoặc đọc, ngâm thơ cho nghe không? Em nhớ điều gì nhất ở giọng ru ấy: âm điệu, lời hay hình ảnh? Có khi nào em hiểu hết lời nhưng đã thích âm điệu trước đó không?

HS nêu được ít nhất một kỉ niệm về lời ru hoặc câu thơ nghe từ nhỏ; nhận ra lời ru có thể đến trước khi hiểu nghĩa. HS ghi vào vở hai câu hỏi định hướng: (1) Đứa cháu tiếp nhận điều gì trước khi hiểu trọn câu chuyện Kiều? (2) Vì sao lời ru vẫn có ý nghĩa khi người nghe chưa hiểu hết?

Phân biệt dữ kiện được cung cấp với điều có thể suy ra; nêu được nội dung cốt lõi của bản diễn giải về sự truyền trao tình thương và sức sống của di sản văn chương.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc kĩ phần tóm lược và diễn giải, sau đó điền bảng hai cột. Cột 1 là dữ kiện được cung cấp (ví dụ: bà ru cháu bằng những câu Kiều; đứa trẻ chưa hiểu đầy đủ câu chuyện; được nuôi dưỡng trong âm điệu và tình thương). Cột 2 là điều có thể suy ra. GV đặt câu hỏi: Vì sao bản diễn giải nói tác phẩm sống lâu trong cộng đồng chứ không chỉ nằm trên trang sách? Điều gì được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Từ sinh hoạt gia đình gần gũi, văn học đi vào lời ru, kí ức và sự truyền trao giữa các thế hệ; cái được truyền trao là tình thương và sức sống của di sản văn chương. Dữ kiện: đứa trẻ chưa hiểu đầy đủ câu chuyện, được nuôi dưỡng trong âm điệu và tình thương. Suy ra: đứa trẻ tiếp nhận nhạc điệu và sự trìu mến trước khi hiểu nghĩa; việc đọc hiểu về sau không bị phủ nhận. HS ghi giới hạn suy luận: không suy rộng cho mọi gia đình.

Giải thích được mối nối giữa tình cảm gia đình và di sản văn chương; phân tích được vai trò của thể lục bát gần lời ru trong việc tạo sự hòa hợp giữa hình thức và cảnh thơ.

HS làm việc cặp đôi, sau đó cả lớp, với Phiếu học tập số 2. Các câu hỏi: (1) Vì sao chưa hiểu hết lời Kiều không làm lời ru trở nên vô nghĩa? (2) Thể lục bát có điều gì gần với lời ru, khiến hình thức phù hợp với cảnh bà ru cháu? (3) Khi liên hệ thực tế, vì sao không thể khẳng định mọi gia đình đều ru bằng Kiều? Lấy ví dụ minh họa: Đứa trẻ vẫn nhận nhạc điệu, tình thương và kí ức; sự tiếp xúc cảm xúc có thể mở đường cho hiểu tác phẩm khi lớn lên.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với ba câu trả lời. Kiến thức HS rút ra: (1) Đứa trẻ vẫn nhận nhạc điệu, tình thương và kí ức, nên lời ru không vô nghĩa; sự tiếp xúc cảm xúc mở đường cho việc hiểu tác phẩm khi lớn lên. (2) Thể lục bát có nhịp điệu gần với lời ru, nên hình thức và cảnh thơ hòa hợp với nhau. (3) Đây chỉ là một trường hợp nghệ thuật làm rõ sức sống văn hóa, không phải khẳng định chung cho mọi gia đình.

Vận dụng kiến thức để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, đúng – sai, ghép đôi và giải thích có căn cứ; tự đối chiếu đáp án.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, lần lượt thực hiện các bài tập sau:
Bài 1: Văn bản được học thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. nghị luận xã hội; C. thơ lục bát; D. văn bản thông tin.
Bài 2: Đứa cháu tiếp nhận điều gì từ lời ru trước khi hiểu trọn câu chuyện Kiều?
Bài 3: Xét hai nhận định: a) Truyền trao qua thế hệ được gắn với sức sống cộng đồng của di sản. b) Chưa hiểu trọn nghĩa có nghĩa lời ru hoàn toàn không có giá trị với đứa cháu. Nhận định nào đúng, nhận định nào sai?
Bài 4: Vì sao chưa hiểu hết lời Kiều không làm lời ru trở nên vô nghĩa?
Bài 5: Giải thích vai trò của quan hệ sau trong 2–4 câu: lời ru của bà đưa câu Kiều đến đứa cháu chưa hiểu trọn nghĩa.
Bài 6: Ghép chi tiết với vai trò: Bà ru bằng câu Kiều; Cháu chưa hiểu trọn chuyện; Truyền trao qua thế hệ với các vai trò: Văn học đi vào sinh hoạt gia đình; Sự tiếp nhận bắt đầu bằng âm điệu; Sức sống cộng đồng của di sản.

Đáp án nhóm cần đạt:
Bài 1: C (thơ lục bát). Thể loại được học là thơ lục bát, không phải các thể loại còn lại.
Bài 2: Âm điệu và tình thương của bà; đó là con đường văn học đi vào kí ức. (Chấm /1: nêu đúng ý chính 0,6; chỉ rõ dữ kiện hỗ trợ 0,3; diễn đạt rõ 0,1.)
Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì đứa trẻ vẫn nhận được âm điệu và tình thương dù chưa hiểu trọn nghĩa.
Bài 4: Đứa trẻ vẫn nhận nhạc điệu, tình thương và kí ức; sự tiếp xúc cảm xúc có thể mở đường cho hiểu tác phẩm khi lớn lên. (Thang: đáp ứng yêu cầu 0,3; dẫn chứng 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1.)
Bài 5: Lời ru là cầu nối đưa câu Kiều vào đời sống gia đình; dù đứa cháu chưa hiểu trọn nghĩa, em vẫn tiếp nhận âm điệu và tình thương, nên văn học được trao truyền. (Chấm theo thang 4 ý như Bài 4.)
Bài 6: Bà ru bằng câu Kiều – Văn học đi vào sinh hoạt gia đình; Cháu chưa hiểu trọn chuyện – Sự tiếp nhận bắt đầu bằng âm điệu; Truyền trao qua thế hệ – Sức sống cộng đồng của di sản.
HS có thể tự kiểm tra đáp án trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác).

Viết được đoạn văn 100–150 chữ làm rõ chủ đề sự truyền trao tình thương và sức sống của di sản văn chương qua ít nhất hai chi tiết; liên hệ được với trải nghiệm thực tế.

HS viết đoạn văn 100–150 chữ trong lớp (hoặc hoàn thiện ở nhà): làm rõ chủ đề “sự truyền trao tình thương và sức sống của di sản văn chương” qua ít nhất hai chi tiết trong bản diễn giải (ví dụ: bà ru bằng câu Kiều; đứa cháu chưa hiểu trọn chuyện nhưng vẫn được nuôi dưỡng trong âm điệu). Đoạn văn phải phân tích cách tổ chức hình thức, không chỉ kể lại. Đề mở rộng: Nêu một hình thức tiếp nhận văn học ngoài việc tự đọc trang sách (ví dụ: nghe ru, nghe kể, nghe đọc thơ) và phân biệt trải nghiệm ấy với hiểu đầy đủ tác phẩm. Gợi ý tình huống thực tế: HS hỏi người thân về một bài hát ru hoặc câu thơ đã thuộc từ nhỏ.

Đoạn văn 100–150 chữ có câu chủ đề nêu rõ sự truyền trao tình thương và sức sống của di sản văn chương; có ít nhất hai chi tiết được phân tích; có câu hoặc đoạn nêu hình thức tiếp nhận ngoài tự đọc và phân biệt với hiểu đầy đủ tác phẩm. Thang chấm tham khảo: nhận định đúng trọng tâm 0,2; ít nhất hai chi tiết phù hợp và phân tích 0,4; lí giải hợp lí 0,3; diễn đạt rõ 0,1.