Giáo án Củng cố, mở rộng trang 110

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học và nhận ra sự khác nhau giữa cảm xúc khi đọc với lí lẽ khi phân tích.

HS trả lời nhanh câu hỏi GV chiếu lên màn hình: “Trong ba văn bản đã học, em thương nhân vật hoặc đối tượng nào nhất? Vì sao em thương?” Sau đó HS trả lời câu hỏi mở: “Thương nhân vật có phải là phân tích không? Vì sao?”

Mỗi HS ghi trên thẻ một văn bản và một lí do cảm xúc (ví dụ: thương Vũ Nương vì bị oan và phải lìa con). Lớp rút ra: cảm xúc là điểm xuất phát, nhưng phân tích phải chỉ ra chi tiết và cách chi tiết tạo ý nghĩa.

Phân biệt được luận đề, luận điểm và bằng chứng trong bài nghị luận về truyện Nguyễn Dữ; hiểu tính không thể bù đắp hoàn toàn của bi kịch Vũ Nương.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần A. Nhiệm vụ: (1) Xác định luận đề của bài nghị luận: làm rõ tính bi kịch trong số phận Vũ Nương. (2) Ghi ba luận điểm: nguyên nhân dẫn đến bi kịch, cách hiểu sai lời trẻ nhỏ, ý nghĩa của đoạn kết. (3) Với mỗi luận điểm, tìm một bằng chứng là chi tiết hoặc lời văn từ truyện và một lời bình giải thích bằng chứng đó. GV đặt câu hỏi: “Điều gì tưởng có thể hàn gắn lại đã thành mất mát không thể đảo ngược?”

Bảng đối chiếu của nhóm có đủ luận đề, ba luận điểm, mỗi luận điểm kèm một bằng chứng từ truyện và một lời bình. Kết luận: bi kịch Vũ Nương nằm ở chỗ điều tưởng có thể hàn gắn (sự hiểu lầm có thể được giải oan) đã trở thành chia lìa không thể đảo ngược. Phân biệt: bằng chứng là chi tiết, lời văn của truyện; lời bình là phần giải thích ý nghĩa chi tiết và nối với luận điểm.

Giải thích được cách bài viết đi từ phân tích một trường hợp đến khái quát quan niệm về phẩm chất của tác phẩm viết cho thiếu nhi.

HS làm việc nhóm 4, lập sơ đồ ba tầng trên giấy A3: Tầng 1 – Trường hợp cụ thể: nhân vật Quỳnh có ngoại hình khác lạ và cách người xung quanh đối xử. Tầng 2 – Hậu quả: sự trêu đùa tưởng vô hại có thể tạo khoảng cách và tổn thương. Tầng 3 – Quan niệm: văn học thiếu nhi cần mở lòng với khác biệt, không chỉ đưa nhân vật hoàn hảo hay lặp lại định kiến. GV đặt câu hỏi: “Từ một nhân vật, người viết đã rút ra điều gì cho cả một loại văn học?”

Sơ đồ ba tầng hoàn chỉnh. Kết luận của nhóm: bài viết theo lối từ cụ thể đến khái quát; quan niệm cốt lõi là văn học thiếu nhi cần giúp người đọc hiểu người khác sâu sắc hơn và mở lòng với khác biệt thay vì củng cố định kiến.

Phân tích được sinh hoạt đời thường (lời ru bằng câu Kiều) như một hình thức tiếp nhận văn học và hiểu sức sống truyền trao qua các thế hệ.

HS làm cặp đôi, ghép từng chi tiết trong bài thơ “Ngày xưa” với vai trò tương ứng: (1) Bà ru bằng câu Kiều; (2) Cháu chưa hiểu trọn chuyện; (3) Truyền trao qua thế hệ. GV hỏi: “Đứa trẻ chưa hiểu hết lời Kiều, vậy việc tiếp nhận có còn diễn ra không? Diễn ra ở đâu?”

Ba cặp ghép đúng: Bà ru bằng câu Kiều – văn học đi vào sinh hoạt gia đình; Cháu chưa hiểu trọn chuyện – sự tiếp nhận bắt đầu bằng âm điệu và tình thương; Truyền trao qua thế hệ – sức sống cộng đồng của di sản. Kết luận: sinh hoạt đời thường là một hình thức tiếp nhận văn học, tác phẩm sống trong lời ru, kí ức và sự truyền trao giữa các thế hệ.

Vận dụng kiến thức về luận đề, luận điểm, bằng chứng và lời bình để trả lời câu hỏi nghị luận văn học.

HS làm việc cá nhân 5 phút, sau đó thảo luận cặp đôi với Phiếu học tập số 2, phần A. Đề 1: Bằng chứng khác với lời bình ở điểm nào? Đề 3: Vì sao một nhân vật không hoàn hảo vẫn có giá trị giáo dục? Đề 5: Vì sao chưa hiểu hết lời Kiều không làm lời ru trở nên vô nghĩa? Chấm theo thang gợi ý: đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.

Đề 1: Bằng chứng là chi tiết, lời văn từ truyện; lời bình giải thích ý nghĩa chi tiết và nối với luận điểm. Đề 3: Nhân vật gần đời sống, có khuyết điểm và khác biệt, giúp người đọc nhận ra cách đối xử định kiến, từ đó tự soi lại mình và hiểu người khác sâu sắc hơn. Đề 5: Đứa trẻ vẫn nhận được nhạc điệu, tình thương và kí ức; sự tiếp xúc cảm xúc có thể mở đường cho hiểu biết về sau, nên lời Kiều không vô nghĩa dù chưa hiểu đầy đủ. Mỗi câu trả lời đạt đủ 1,0 điểm theo thang gợi ý.

Nhận diện được tóm lược, diễn giải, cách dẫn trực tiếp và gián tiếp, cách ghi nguồn trong trao đổi học thuật.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2, phần B. Bài 2, 4, 6: ghép chi tiết hoặc thành phần với vai trò tương ứng trong bài. Bài 7–10: trắc nghiệm về cách dẫn và ghi nguồn. HS có thể kiểm tra đáp án trên học liệu NeoEdu.

Bài 2: Nguyễn Dữ – tác giả truyện được phân tích; Nguyễn Đăng Na – người viết bài nghị luận; Giải oan không xóa chia lìa – điểm tựa của cách đọc bi kịch. Bài 4: Quỳnh bị nhìn qua ngoại hình – trường hợp cụ thể được phân tích; Trêu đùa tưởng vô hại – hành vi tạo khoảng cách và tổn thương; Phân tích một truyện đến bàn về văn học thiếu nhi – cách triển khai của bài viết. Bài 6: Bà ru bằng câu Kiều – văn học đi vào sinh hoạt gia đình; Cháu chưa hiểu trọn chuyện – sự tiếp nhận bắt đầu bằng âm điệu; Truyền trao qua thế hệ – sức sống cộng đồng của di sản. Bài 7: A (trực tiếp, giữ lời trong ngoặc kép, nêu người nói). Bài 8: B (thuật nội dung, đổi “tôi” thành “bạn ấy”). Bài 9: B (diễn giải không xóa quyền tác giả của ý, vẫn cần ghi nguồn). Bài 10: C (bịa số trang là sai vì nguồn bịa không thể kiểm chứng).

Đọc có ghi chép một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề, phân biệt điều văn bản nói với liên hệ cá nhân.

HS chọn một văn bản mới cùng thể loại hoặc cùng vấn đề với ba văn bản đã học (truyện, bài viết về văn học thiếu nhi hoặc bài thơ về lời ru). Khi đọc, ghi vào Phiếu ghi chép cá nhân bốn mục: thông tin nguồn; một chi tiết; một cách hiểu; một câu hỏi. Khi trao đổi, HS phải tách riêng điều văn bản nói và liên hệ cá nhân; không biến một chi tiết thành kết luận cho mọi người.

Mỗi HS hoàn thành một phiếu ghi chép với đủ bốn mục. Phần trao đổi trên lớp (2 phút mỗi HS) có một câu “Văn bản nói…” và một câu “Em liên hệ…” được tách biệt rõ ràng.