Giáo án Tri thức ngữ văn trang 40

Huy động hiểu biết sẵn có về số tiếng và sự gieo vần của thơ; xác định vấn đề bài học: thơ song thất lục bát được tổ chức theo những quy luật nào và các quy luật ấy giúp ta hiểu cảm xúc của bài thơ ra sao.

GV trình chiếu khổ thơ nguyên gốc và đặt các câu hỏi:

• Mỗi dòng thơ có bao nhiêu tiếng?
• Những tiếng nào trong khổ thơ hiệp vần với nhau?
• Theo em, nếu chỉ biết số tiếng và vần thì đã đủ để hiểu hết bài thơ chưa?

Dự kiến HS trả lời: dòng 1 có 7 tiếng, dòng 2 có 7 tiếng, dòng 3 có 6 tiếng, dòng 4 có 8 tiếng; các tiếng hiệp vần là vắng – lắng, lòng – hồng, hồng – dòng. Vấn đề bài học được ghi lên bảng: nhận diện bốn yếu tố (cấu trúc, vần, nhịp, mạch cảm xúc) và giải thích được tác dụng của chúng trong một khổ thơ cụ thể.

Nêu được cấu trúc một đơn vị song thất lục bát; giải thích được vai trò của vần trong việc liên kết các dòng; nhận diện được vần bằng và vần trắc trong khổ thơ.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Từ dữ liệu khổ thơ, HS điền số tiếng từng dòng, xác định vị trí các tiếng hiệp vần và phân loại vần bằng/trắc. Câu hỏi GV đặt ra:

• Một đơn vị cơ bản của thể thơ này gồm mấy dòng và số tiếng từng dòng ra sao?
• Các tiếng vắng – lắng nằm ở dòng nào, vị trí nào?
• Vì sao có thể nói vần giúp nối dòng thất với cặp lục bát?

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Dòng 1 (thất): 7 tiếng; dòng 2 (thất): 7 tiếng; dòng 3 (lục): 6 tiếng; dòng 4 (bát): 8 tiếng.
• Vắng (dòng 1, tiếng thứ 7) – lắng (dòng 2, tiếng thứ 5): vần trắc.
• Lòng (dòng 2, tiếng thứ 7) – hồng (dòng 3, tiếng thứ 6): vần bằng.
• Hồng (dòng 3, tiếng thứ 6) – dòng (dòng 4, tiếng thứ 6): vần bằng.
  Kiến thức HS rút ra: một đơn vị cơ bản gồm hai dòng thất 7 tiếng, rồi dòng lục 6 tiếng và dòng bát 8 tiếng; các tiếng hiệp vần tạo liên kết giữa dòng thất và cặp lục bát.

Nhận biết nhịp đọc phải theo nghĩa, không máy móc; giải thích được mạch cảm xúc của khổ thơ qua hình ảnh, âm thanh và lời trữ tình.

HS làm việc nhóm 4, đọc thử các dòng thơ theo nghĩa, sau đó trả lời các câu hỏi:

• Dòng 2 nên ngắt nhịp ở đâu để đúng nghĩa? Vì sao không nên ngắt sau mỗi tiếng?
• Hình ảnh nào gợi không gian vắng, âm thanh nào gợi sự lắng đọng?
• Từ hình ảnh “hiên nhà vắng” đến “nỗi nhớ” thì cảm xúc của khổ thơ vận động theo chiều nào?

Dự kiến kết quả:

• Nhịp đọc dòng 2: Tiếng mưa thưa / rơi lắng trong lòng (ngắt sau “thưa” để tách hai vế của câu, đọc theo nghĩa).
• Hình ảnh gợi không gian vắng: hiên nhà vắng, dải mây hồng xa xa; âm thanh gợi sự lắng đọng: tiếng mưa thưa rơi.
• Mạch cảm xúc: từ không gian yên ắng, trầm lắng (hiên nhà vắng, tiếng mưa thưa) đến nỗi nhớ được gửi theo dòng sông xanh xa xôi.
  Kiến thức HS rút ra: mạch cảm xúc là sự vận động tâm trạng được thể hiện qua hình ảnh, âm thanh và lời trữ tình; khi nói về cảm xúc phải có căn cứ từ chi tiết trong bài thơ.

Vận dụng được các khái niệm cấu trúc, vần, nhịp, mạch cảm xúc để ghép đúng, chọn đúng và đánh giá đúng sai một nhận định dựa trên ngữ liệu.

HS làm bài tập 1, 2, 3 trong sách (dùng ngữ liệu khổ thơ nguyên gốc) trên Phiếu hoặc vào vở; sau đó đối chiếu với bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu có thời gian.
Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung.
Bài 2: Dãy số tiếng nào đúng với bốn dòng thơ? A. 7–7–6–8; B. 7–6–7–8; C. 6–8–6–8; D. 8–8–7–7.
Bài 3: Xét hai nhận định. a) “Lắng” ở tiếng thứ 5 dòng thất thứ hai hiệp vần với “vắng”. b) Cứ đúng số tiếng là có thể kết luận bài thơ diễn tả niềm vui.

Đáp án:

• Bài 1: Cấu trúc – một đơn vị cơ bản gồm hai dòng 7 tiếng rồi dòng 6, dòng 8; Vần – các tiếng hiệp vần tạo liên kết giữa dòng thất và lục bát; Nhịp – cách ngắt, nhấn trong dòng, phải đọc theo nghĩa, không máy móc; Mạch cảm xúc – sự vận động tâm trạng qua hình ảnh, âm thanh và lời trữ tình.
• Bài 2: Đáp án A (đếm được 7, 7, 6, 8 tiếng; vắng – lắng là vần trắc; lòng – hồng và hồng – dòng là vần bằng).
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì số tiếng chỉ cho biết cấu trúc thể thơ, chưa đủ căn cứ để kết luận cảm xúc của bài thơ.

Vận dụng kiến thức về cấu trúc, vần và mạch cảm xúc để viết lời góp ý có dẫn chứng, trình bày ý kiến lịch sự và đề nghị cách kiểm tra.

HS viết lời góp ý 3–4 câu cho một người tin vào nhận định: “Cứ đúng số tiếng là có thể kết luận bài thơ diễn tả niềm vui.” Yêu cầu: dùng chi tiết trong khổ thơ, đề nghị cách kiểm tra, không phán xét cá nhân. Tình huống thực tế: góp ý cho bạn trong nhóm học tập khi bạn chia sẻ cảm nhận về bài thơ trên lớp hoặc trên diễn đàn học tập.

Mẫu tham khảo: “Mình thấy khổ thơ có đủ 7, 7, 6, 8 tiếng và các cặp vần vắng – lắng, lòng – hồng, hồng – dòng, đó là căn cứ về thể thơ. Tuy nhiên, số tiếng chưa đủ để kết luận cảm xúc vui. Bạn thử đọc lại các hình ảnh như hiên nhà vắng, tiếng mưa thưa, dải mây hồng và nỗi nhớ rồi ghi lại cảm xúc mỗi hình ảnh gợi ra, sau đó mới kết luận nhé.” Tiêu chí chấm: đúng yêu cầu, có dẫn chứng cụ thể, lí giải có căn cứ, diễn đạt rõ ràng.