Giáo án Tri thức ngữ văn trang 9

Huy động kinh nghiệm đọc truyện của HS, giúp HS nhận ra sự khác nhau giữa chi tiết đời thường và chi tiết vượt quy luật thực tế, từ đó xác định vấn đề bài học.

HS đọc thầm tình huống: “Một người kể chuyện thuật rằng chiếc lá hóa thành thuyền và đưa người lạc về bến. Cuối truyện, người ấy tìm được nơi trú an toàn nhưng vẫn mất người thân.”
GV đặt câu hỏi:

• Trong câu chuyện này, việc nào có thể xảy ra ngoài đời, việc nào không?
• Ai là người đang kể câu chuyện này?
• Theo em, kết thúc có vui trọn vẹn không? Vì sao?

HS xác định được: chi tiết “chiếc lá hóa thành thuyền” vượt quy luật thực tế; việc lạc đường, tìm nơi trú có thể xảy ra trong đời thường. Người kể chuyện là người trong truyện, cần phân biệt với tác giả. Kết thúc không vui trọn vẹn vì người thân vẫn mất. Từ đó HS nêu được nhiệm vụ: học bốn khái niệm để đọc truyện truyền kì có căn cứ.

HS nêu được khái niệm cốt truyện và chi tiết kì ảo; giải thích được vì sao chi tiết kì ảo vượt quy luật thực tế nhưng vẫn phục vụ cách nhìn về con người.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần Bộ công cụ đọc truyện truyền kì trong SGK và điền Phiếu học tập số 1 (phần A).
Nhiệm vụ: đọc định nghĩa, lấy ví dụ từ tình huống “Chiếc lá hóa thuyền” để điền vào bảng; sau đó quan sát sơ đồ Chuyện người con gái Nam Xương và tìm chỗ cái bóng đổi từ nguyên nhân hiểu nhầm thành đầu mối sáng tỏ.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Các sự kiện trong tình huống được nối với nhau bằng quan hệ nào?
• Việc nào trong tình huống là chi tiết kì ảo? Vì sao không thể coi nó là việc đời thường?
• Chi tiết kì ảo giúp người đọc nhìn con người như thế nào?

Bảng điền đúng:

• Cốt truyện: chuỗi sự kiện có quan hệ (lạc đường → chiếc lá hóa thuyền → tìm được nơi trú → mất người thân), thường phối hợp đời thường với kì ảo.
• Chi tiết kì ảo: chiếc lá hóa thành thuyền, vượt quy luật thực tế, phục vụ cách nhìn về con người (khát vọng được cứu giúp khi lạc lối).
• Sơ đồ Nam Xương: cái bóng vừa là nguyên nhân hiểu nhầm, vừa là đầu mối làm sáng tỏ sự việc.
  Kiến thức HS rút ra: chi tiết kì ảo là sự kiện vượt quy luật thực tế; cốt truyện là mạch sự kiện có quan hệ nhân quả.

HS phân biệt được người kể chuyện với tác giả và nêu được chủ đề là vấn đề đời sống được soi sáng qua cốt truyện, nhân vật.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B).
Nhiệm vụ:

• Xác định “tiếng nói kể chuyện” trong tình huống và giải thích vì sao không nên đồng nhất người kể với tác giả ngoài đời.
• Từ cốt truyện (tìm được nơi trú nhưng vẫn mất người thân), nêu vấn đề đời sống được soi sáng và viết một câu phát biểu chủ đề có căn cứ.
  Câu hỏi GV đặt ra:
• Những chi tiết nào cho thấy người kể là một “tiếng nói” trong truyện?
• Vì sao kết thúc có nơi trú nhưng vẫn mất mát lại quan trọng để nhận ra chủ đề?

• Người kể chuyện: tiếng nói kể trong văn bản, có thể nhìn sự việc từ bên trong câu chuyện; không đồng nhất máy móc với tác giả khi chưa có căn cứ.
• Chủ đề (gợi ý trong phạm vi ngữ liệu): sự cứu giúp trong hoàn cảnh lạc lối có thể đưa con người đến nơi an toàn, nhưng không xóa được mất mát; qua đó soi sáng nỗi đau và sự nâng đỡ trong đời sống.
  Kiến thức HS rút ra: chủ đề được nhận ra qua cốt truyện và nhân vật, cần có dẫn chứng từ văn bản.

HS vận dụng bốn khái niệm để làm bài tập ghép, trắc nghiệm, đúng/sai và sắp xếp thao tác; rèn kĩ năng đi từ chi tiết đến khái niệm rồi đến tác dụng.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó kiểm tra trên bài tập tương tác của NeoEdu (nếu có thời gian). Tình huống dùng chung: “Một người kể chuyện thuật rằng chiếc lá hóa thành thuyền và đưa người lạc về bến. Cuối truyện, người ấy tìm được nơi trú an toàn nhưng vẫn mất người thân.”
Các bài tập gồm: ghép khái niệm và nội dung; chọn chi tiết kì ảo; xét đúng/sai hai nhận định; sắp xếp thao tác lập luận.

Đáp án:

1. Ghép: Cốt truyện – chuỗi sự kiện có quan hệ, thường phối hợp đời thường với kì ảo; Chi tiết kì ảo – sự kiện vượt quy luật thực tế, phục vụ cách nhìn về con người; Người kể chuyện – tiếng nói kể chuyện, không đồng nhất máy móc với tác giả; Chủ đề – vấn đề đời sống được soi sáng qua cốt truyện và nhân vật.
2. Chi tiết trực tiếp tạo lớp kì ảo: A. Chiếc lá hóa thành thuyền (các việc còn lại có thể xảy ra trong đời thường).
3. Nhận định: a) Đ – kết thúc có nơi trú vẫn có thể giữ lại mất mát; b) S – không đủ căn cứ để khẳng định người kể chuyện chắc chắn là tác giả.
4. Sắp xếp thao tác: Gạch dưới sự kiện lá hóa thuyền → Xác định đây là chi tiết kì ảo → Giải thích nó biểu hiện khát vọng được cứu giúp → Đối chiếu mất mát còn lại để tránh kết luận hạnh phúc trọn vẹn.
   Kiến thức HS rút ra: phân tích phải đi từ chi tiết, qua khái niệm, đến tác dụng, và chỉ kết luận trong phạm vi ngữ liệu.

HS vận dụng bốn khái niệm vào một nhận định trong đời sống; viết được đoạn góp ý 3–4 câu có chi tiết và đề nghị cách kiểm tra, không phán xét cá nhân.

GV nêu nhận định: “Người kể chuyện chắc chắn chính là tác giả ngoài đời.” HS viết lời góp ý 3–4 câu cho người tin vào nhận định này, dựa trên tình huống “Chiếc lá hóa thuyền”. Yêu cầu: nêu chi tiết trong văn bản, chỉ ra dữ kiện chưa đủ căn cứ và đề nghị cách kiểm tra (ví dụ tìm thông tin về tác giả, đối chiếu với văn bản).

Đoạn góp ý 3–4 câu, đúng yêu cầu. Ví dụ tham khảo: “Chi tiết chiếc lá hóa thành thuyền cho thấy đây là câu chuyện có yếu tố kì ảo, nên người kể là tiếng nói trong truyện. Chưa có dữ kiện nào trong ngữ liệu chứng minh người kể trùng với tác giả ngoài đời. Bạn có thể kiểm tra bằng cách đối chiếu văn bản với thông tin về tác giả đáng tin cậy.”