Giáo án Trật tự thế giới mới từ năm 1991 đến nay. Liên bang Nga và nước Mỹ từ năm 1991 đến nay

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về sự kết thúc trật tự hai cực và xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu ba câu hỏi: (1) Thế giới từng có những cực lực lượng nào trong nửa sau thế kỉ XX? (2) Sự kiện gì năm 1991 làm thay đổi cục diện thế giới? (3) Sau 1991, theo em, Mỹ và Nga có còn giữ vai trò như trước không? HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn bên cạnh.

Các câu trả lời dự kiến: (1) Hai cực là Liên Xô và Mỹ, đứng đầu hai phe. (2) Liên Xô tan rã năm 1991, chấm dứt trật tự hai cực. (3) HS nêu được suy đoán ban đầu, ví dụ Mỹ vẫn mạnh nhưng có nhiều nước lớn khác; GV ghi các ý lên bảng để đối chiếu cuối tiết. Vấn đề tiết học: Trật tự thế giới sau 1991 hình thành như thế nào, và quan hệ Nga – Mỹ diễn biến ra sao.

HS nêu được hệ quả của việc Liên Xô tan rã đối với cục diện thế giới; trình bày được vị thế của Mỹ và các trung tâm; giải thích được vì sao xu hướng đa cực chưa ổn định.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. GV yêu cầu đọc mục “Thế giới sau hai cực” trong hồ sơ học tập và trả lời các câu hỏi sau:

• Liên Xô tan rã năm 1991 đã chấm dứt điều gì?
• Mỹ có ưu thế như thế nào và muốn gì?
• Kể tên các trung tâm có vai trò đáng kể và nêu một điểm nổi bật của mỗi trung tâm trong hồ sơ.
• Xu hướng đa cực hình thành trong bối cảnh nào? Vì sao chưa phải một cơ cấu hoàn toàn ổn định?
• Hoà bình, hợp tác là xu hướng, nhưng những thách thức nào vẫn hiện diện?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, nội dung đúng như sau:

• Chấm dứt trật tự hai cực Ianta – đối đầu giữa hai phe do Liên Xô và Mỹ đứng đầu.
• Mỹ có ưu thế lớn, muốn duy trì vị thế dẫn đầu.
• Các trung tâm: Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản có vai trò đáng kể.
• Xu hướng đa cực hình thành trong cạnh tranh và hợp tác, nhưng chưa phải cơ cấu hoàn toàn ổn định.
• Hoà bình, hợp tác phát triển là xu hướng; xung đột, khủng bố và các thách thức phi truyền thống vẫn hiện diện.
  Kết luận HS rút ra: Sau 1991, thế giới chuyển sang nhiều trung tâm cùng tồn tại, cạnh tranh và hợp tác đan xen, cấu trúc còn biến động.

HS trình bày và giải thích được quá trình chuyển đổi của Liên bang Nga, sức mạnh và thách thức của Mỹ, và sự thay đổi trong quan hệ đối ngoại hai nước theo từng giai đoạn.

Lớp chia thành nhóm 4 (nhóm gốc). Mỗi nhóm nhận hai nhiệm vụ tương ứng với hai chuyên đề: nhóm chuyên gia Nga và nhóm chuyên gia Mỹ. HS đọc mục “Nga và Mỹ” trong hồ sơ, điền Phiếu học tập số 2 theo chuyên đề được giao.
Phiếu học tập số 2 gồm:

• Liên bang Nga: kế thừa vị trí quốc tế chủ yếu của Liên Xô là gì? Trải qua giai đoạn nào khó khăn? Từ đầu thế kỉ XXI nước này làm gì?
• Mỹ: sức mạnh về kinh tế, quân sự, khoa học ra sao? Đối mặt với cạnh tranh và bất ổn nào?
• Đối ngoại hai nước: thay đổi thế nào theo từng giai đoạn? Vì sao không nên khái quát mọi quan hệ bằng một sự kiện?
  Sau khi chuyên gia hoàn thành, các thành viên quay về nhóm gốc để chia sẻ và ghép thành bảng so sánh.

Bảng so sánh Nga – Mỹ do nhóm hoàn thiện, nội dung đúng:

• Nga: kế thừa vị trí quốc tế chủ yếu của Liên Xô; thập niên 1990 trải qua chuyển đổi kinh tế – chính trị khó khăn; từ đầu thế kỉ XXI tìm cách phục hồi và tăng ảnh hưởng.
• Mỹ: giữ sức mạnh kinh tế, quân sự, khoa học; đồng thời đối mặt cạnh tranh và bất ổn.
• Quan hệ đối ngoại: thay đổi theo từng giai đoạn, vừa có hợp tác vừa có đối đầu.
  Kết luận HS rút ra: Quan hệ Nga – Mỹ không thể khái quát bằng một sự kiện; cần xét theo từng giai đoạn và nhiều khía cạnh.

HS vận dụng nguyên tắc đọc nguồn có thời điểm: ghi ngày, tác giả, sự kiện được xác nhận và nhận định; phân biệt dự báo với sự thật đã xác nhận.

GV chuẩn bị 4 thẻ tin giả định (không phải tin thật), mỗi thẻ ghi ngày, tác giả, một nội dung sự kiện và một nhận định. Các nhóm làm việc theo kĩ thuật trạm: mỗi nhóm đọc một thẻ và điền Phiếu học tập số 3 gồm bốn mục: Ngày; Tác giả; Sự kiện được xác nhận; Nhận định (ý kiến, dự báo). Sau đó nhóm trả lời: thẻ này có đủ để kết luận toàn bộ trật tự thế giới đã ổn định không?

Phiếu học tập số 3 hoàn chỉnh cho mỗi thẻ, kết luận đúng: Một thẻ tin chỉ phản ánh một sự kiện tại một thời điểm; không đủ chứng cứ để kết luận cấu trúc quyền lực dài hạn đã ổn định. Phải tách rõ điều được xác nhận và điều chỉ là nhận định hay dự báo.

Củng cố kiến thức về thế giới sau hai cực, quan hệ Nga – Mỹ và cách đọc nguồn có mốc thời gian.

HS làm bốn bài tập (đề dưới đây) trên phiếu hoặc vở. GV có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Bài 1. Nhận xét nào đúng về sau 1991? A. Một trật tự đơn cực đã ổn định vĩnh viễn; B. Hợp tác thay thế hoàn toàn mọi cạnh tranh và xung đột; C. Xu thế đa cực hình thành nhưng vẫn còn bất ổn; D. Mọi trung tâm có sức mạnh hoàn toàn bằng nhau.
Bài 2. Ghép mốc với nội dung đúng: 1991; Thập niên 1990; Đầu thế kỉ XXI.
Bài 3. Đánh giá đúng/sai: a) Đa cực sau 1991 đã trở thành cấu trúc cố định không biến động. b) Nga chuyển đổi khó khăn trong thập niên 1990. c) Xu hướng hợp tác có thể cùng tồn tại với cạnh tranh. d) Một bản tin đủ kết luận toàn bộ trật tự quốc tế đã ổn định.
Bài 4. Chọn đúng hai yêu cầu khi dùng tin để nhận xét trật tự quốc tế: A. Ghi thời điểm, tác giả và điều được xác nhận; B. Lấy một tuyên bố thay mọi dữ liệu dài hạn; C. Đối chiếu nhiều chủ thể, chỉ tiêu và diễn biến; D. Coi dự báo tương lai là sự kiện đã xảy ra.

Đáp án:
Bài 1: C.
Bài 2: 1991 – Trật tự hai cực kết thúc cùng Liên Xô tan rã; Thập niên 1990 – Nga chuyển đổi và gặp khó khăn; Đầu thế kỉ XXI – Nhiều trung tâm tăng ảnh hưởng trong cạnh tranh, hợp tác.
Bài 3: a) S (đa cực chưa phải cấu trúc cố định); b) Đ; c) Đ; d) S (cần dữ liệu dài hạn, nhiều chủ thể).
Bài 4: A và C (B và D sai vì lấy một tuyên bố thay dữ liệu dài hạn và coi dự báo là sự kiện đã xảy ra).

HS vận dụng nguyên tắc đọc nguồn và kết luận có điều kiện để nhận xét một thông tin về tình hình quốc tế, đề xuất cách kiểm tra thêm.

GV cung cấp một thông tin ngắn do GV soạn (ghi rõ ngày, tác giả, nội dung và nhận định). HS trả lời câu hỏi: Vì sao dùng một bản tin để kết luận trật tự thế giới đã ổn định hoàn toàn là không phù hợp? Sau đó HS viết kết luận có điều kiện (3–5 câu) và đề xuất một nguồn hoặc cách kiểm tra tiếp theo. Không nhận định đã khảo sát nếu chưa thực hiện.

Đoạn kết luận mẫu: Một bản tin chỉ phản ánh một sự kiện tại một thời điểm. Để nhận xét trật tự thế giới cần dữ liệu kinh tế, quân sự, thể chế và ngoại giao của nhiều chủ thể, theo dõi qua thời gian. Sau 1991, nhiều trung tâm cùng tồn tại với cạnh tranh và xung đột, nên cấu trúc còn biến động. Kết luận của em chỉ đúng trong phạm vi thông tin đã kiểm chứng. Để kiểm tra thêm, em sẽ đối chiếu với báo cáo của cơ quan có thẩm quyền và số liệu dài hạn về cùng chủ đề.