Giáo án Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lí

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về hành vi bị coi là vi phạm và thói quen đánh giá, chia sẻ thông tin trên mạng; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV đưa ra ba câu nhận định ngắn: (1) Ai gây thiệt hại thì phải đi tù; (2) Vi phạm nội quy trường là vi phạm pháp luật; (3) Thấy clip ai đó làm sai thì được gọi họ là tội phạm trên mạng. HS giơ thẻ Đúng/Sai, sau đó giải thích ngắn lí do. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao em chọn như vậy? Dựa vào đâu để kết luận một người đã vi phạm pháp luật?

HS chọn đúng/sai cho từng nhận định và nêu được lí do ban đầu. Từ đó, lớp thống nhất vấn đề cần giải quyết: Vi phạm pháp luật là gì, có những loại trách nhiệm pháp lí nào và cần kiểm tra điều kiện gì trước khi kết luận về một sự việc.

HS nêu được khái niệm vi phạm pháp luật và giải thích được các dấu hiệu cấu thành: hành vi trái pháp luật, có lỗi, chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lí, xâm hại quan hệ được pháp luật bảo vệ.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS đọc phần Khái niệm trong sách và ghi ý chính vào ô của mình; sau đó thảo luận để thống nhất một định nghĩa và xác định từng dấu hiệu. GV đặt câu hỏi: (1) Hành vi trái pháp luật là hành vi như thế nào? (2) Vì sao phải có lỗi mới là vi phạm pháp luật? (3) Một người mất năng lực trách nhiệm pháp lí có thể bị xem là vi phạm pháp luật không? (4) Xâm hại quan hệ được pháp luật bảo vệ nghĩa là gì? Trả lời vào Phiếu học tập số 1, phần A.

Định nghĩa thống nhất của nhóm: Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi của chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lí, xâm hại quan hệ được pháp luật bảo vệ. Bốn dấu hiệu được ghi cụ thể: (1) Hành vi trái pháp luật: làm điều luật cấm hoặc không làm điều luật yêu cầu; (2) Có lỗi: người thực hiện biết hoặc có thể biết hành vi của mình gây hậu quả và cố ý hoặc vô ý; (3) Chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lí: đủ tuổi và đủ khả năng nhận thức, điều khiển hành vi theo quy định; (4) Xâm hại quan hệ được pháp luật bảo vệ: làm tổn hại quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc trật tự xã hội. Kết luận: Có vi phạm khi đủ cả bốn dấu hiệu.

HS phân biệt được trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự và kỉ luật qua căn cứ, cơ quan/người có thẩm quyền và mục đích xử lí; giải thích được vì sao một sự việc có thể kèm nhiều loại trách nhiệm.

Kĩ thuật mảnh ghép: Vòng 1 (nhóm chuyên gia), mỗi nhóm 4 HS nhận một loại trách nhiệm (hình sự, hành chính, dân sự, kỉ luật) và đọc phần So sánh trách nhiệm trong sách. Vòng 2 (nhóm mới gồm đủ 4 chuyên gia), mỗi HS trình bày loại mình đã nghiên cứu và điền Phiếu học tập số 1, phần B. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Ai là người quyết định xử lí trong từng loại? (2) Căn cứ để gắn từng loại trách nhiệm là gì? (3) Mục đích của trách nhiệm dân sự khác gì trách nhiệm hình sự? (4) Ví dụ: Bản án hình sự có thể kèm bồi thường dân sự không, và vì sao?

Bảng so sánh trong Phiếu học tập số 1, phần B, gồm: Hình sự: gắn với tội phạm, do Tòa án quyết định theo thủ tục tố tụng, khi có bản án kết tội có hiệu lực. Hành chính: gắn với vi phạm hành chính, do người có thẩm quyền xử phạt quyết định. Dân sự: hướng tới thực hiện nghĩa vụ, bảo vệ quyền lợi, khắc phục hoặc bồi thường theo điều kiện luật. Kỉ luật: gắn với vi phạm trong quan hệ công vụ, lao động hoặc tổ chức, do người có thẩm quyền trong tổ chức quyết định. Kết luận: Một sự việc có thể kèm nhiều trách nhiệm, ví dụ bản án hình sự còn có thể giải quyết bồi thường dân sự, nhưng mỗi loại phải có đủ điều kiện riêng.

HS vận dụng được quy trình bốn câu hỏi để xem xét một tình huống giả định, nhận ra dữ kiện còn thiếu và đề xuất cách phản hồi không kết án qua mạng.

Nhóm 4 HS đọc tình huống: Một clip cho thấy va chạm làm xe đạp hỏng, chưa rõ trước đó, tuổi, lỗi và mức thiệt hại. Nhóm mạng gọi người xuất hiện là tội phạm và tự tính án. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê điều đã biết và điều chưa biết; (2) Trả lời bốn câu hỏi: Hành vi cụ thể là gì và chứng cứ nào? Quy định nào áp dụng tại thời điểm đó? Chủ thể, lỗi, năng lực và điều kiện có đủ không? Ai có thẩm quyền xem xét? (3) Đề xuất cách phản hồi nhóm mạng. Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2.

Bảng kết quả của nhóm trong Phiếu học tập số 2. Điều đã biết: có clip va chạm và xe đạp hỏng. Điều chưa biết: diễn biến trước đó, tuổi, lỗi, mức thiệt hại. Kết luận: Chưa đủ dữ kiện để xác định loại trách nhiệm pháp lí; không gọi ai là tội phạm và không tự ấn định án. Cách phản hồi: Báo cho người có trách nhiệm hoặc cơ quan chức năng, giữ lại thông tin cần thiết, không phát tán danh tính, không bình luận xúc phạm; chờ kết luận của người có thẩm quyền.

HS củng cố khái niệm, bốn loại trách nhiệm và nguyên tắc xác định trách nhiệm qua bài tập ghép nối, trắc nghiệm và đúng/sai.

Cá nhân làm nhanh bốn nhiệm vụ trên phiếu hoặc trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác): (1) Ghép biểu hiện với loại trách nhiệm; (2) Chọn đánh giá có căn cứ về tình huống clip; (3) Đánh giá nhận định a) và b) đúng hay sai; (4) Điền từ vào chỗ trống về khái niệm vi phạm pháp luật. Sau đó đổi chéo phiếu với bạn cùng bàn để chấm nhanh.

Đề và đáp án: (1) Hình sự – Trách nhiệm về tội phạm theo luật; Hành chính – Trách nhiệm về vi phạm hành chính; Dân sự – Nghĩa vụ dân sự theo điều kiện luật; Kỉ luật – Trách nhiệm trong quan hệ kỉ luật phù hợp. (2) Chọn A: Chưa đủ xác định loại trách nhiệm; cần chứng cứ và điều kiện pháp luật. Lí do: thiệt hại riêng lẻ không đủ cấu thành mọi loại vi phạm; cần hành vi, lỗi, tuổi/năng lực, quy định và thẩm quyền, không kết án qua mạng. (3) a) Đúng: Xác định trách nhiệm phải đủ điều kiện và đúng thẩm quyền. b) Sai: Mọi hành vi vi phạm nội quy đều đương nhiên là tội phạm; nhận định này suy diễn vượt dữ kiện và bỏ qua điều kiện pháp luật. (4) Vi phạm pháp luật; chọn đáp án B trong nhận định đúng với nội dung bài: Xác định trách nhiệm phải đủ điều kiện và đúng thẩm quyền.

HS vận dụng quy trình xác định trách nhiệm pháp lí để xử lí một tình huống thực tế trên mạng xã hội, lựa chọn hành động có căn cứ và tôn trọng người khác.

Nhóm 4 HS xây dựng một bài đăng hoặc đoạn bình luận ngắn để phản hồi nhóm mạng trong tình huống clip đã học, đồng thời chuẩn bị lời khuyên cho một bạn đang muốn đăng lại clip kèm nhận xét 'tội phạm'. Yêu cầu sản phẩm gồm: (1) Điều đã biết và chưa biết; (2) Lời phản hồi không xúc phạm, không công khai danh tính; (3) Nêu cơ quan có thẩm quyền cần báo. Phần này có thể hoàn thiện ở nhà nếu hết giờ.

Đoạn phản hồi mẫu của nhóm, ví dụ: 'Mình đã xem clip và thấy có va chạm làm xe đạp hỏng. Hiện chưa rõ diễn biến, lỗi, tuổi và mức thiệt hại nên không nên gọi ai là tội phạm. Mình đề nghị báo cho người có trách nhiệm để xác minh, không chia sẻ danh tính và chờ kết luận của cơ quan có thẩm quyền.' Kèm theo là 2 đến 3 lưu ý về hành vi cần tránh: không gọi tên, không tự tính án, không đăng lại clip kèm từ ngữ xúc phạm.