ToánLớp 8Chương 5. Dữ liệu và biểu đồ

Giáo án Bài 4. Phân tích đặc điểm khí hậu Việt Nam

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Lập được bảng dữ liệu bốn hàng về nhiệt độ và lượng mưa theo tháng, ghi đúng đơn vị $^\circ$ C và mm.
Vẽ được đoạn thẳng biểu diễn nhiệt độ và cột biểu diễn lượng mưa trên cùng một biểu đồ, ghi rõ tên trục và đơn vị.
Tính được biên độ nhiệt, tổng lượng mưa, góc quạt của một tháng và so sánh chênh lệch, số lần giữa các tháng.
Viết được nhận xét có dẫn số liệu và nêu được giới hạn của nhận xét khi chỉ dựa trên bốn tháng ở một địa điểm.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc bảng số liệu, tự kiểm tra lại phép tính và đơn vị trước khi ghi vào phiếu.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp, trình bày và góp ý cách mô tả biểu đồ bằng ngôn ngữ toán học rõ ràng.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS đề xuất cách thiết kế thu thập dữ liệu hợp lệ để so sánh hai địa điểm khi gặp câu hỏi mở.

b) Năng lực đặc thù

Mô hình hoá toán học: chuyển bảng số liệu khí hậu minh họa thành biểu đồ kết hợp đoạn thẳng và cột, đọc và giải thích được biểu đồ đó.
Giao tiếp toán học: mô tả đúng cao/thấp, chênh lệch, xu hướng theo tháng và ghi đúng đơn vị trong nhận xét.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: dùng thước, giấy kẻ ô hoặc phần mềm vẽ biểu đồ trên trang học liệu NeoEdu để vẽ và kiểm tra biểu đồ.
Tư duy và lập luận toán học: giải thích vì sao bốn tháng ở một trạm không đủ để kết luận về khí hậu toàn Việt Nam.

3. Phẩm chất

Trung thực: nêu đúng nguồn dữ liệu là số liệu tự đặt để thực hành, không gán cho số liệu khí tượng chính thức.
Chăm chỉ: hoàn thành đủ các câu trong phiếu học tập, kiểm tra lại phép tính và đơn vị trước khi nộp sản phẩm.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Bảng phụ hoặc slide ghi bảng dữ liệu minh họa: tháng 1, 2, 3, 4; nhiệt độ trung bình 18, 20, 23, 26°C; lượng mưa 30, 40, 70, 120 mm.
Thước kẻ, bút màu, máy chiếu hoặc bảng phụ để vẽ mẫu biểu đồ.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/8/math/thuc-hanh-phan-tich-dac-diem-khi-hau-viet-nam (dùng ở hoạt động 2 và hoạt động 3).

2. Học sinh

Sách giáo khoa Toán 8, vở ghi, bút chì, bút màu, thước kẻ, máy tính cầm tay.
Giấy kẻ ô vuông hoặc giấy kẻ ly để vẽ biểu đồ.
Phiếu học tập số 1 (in hoặc chép lên vở).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Khởi động: Đọc bảng số liệu minh họa

a) Mục tiêu

Giúp HS nhớ lại cách đọc bảng số liệu có hai đại lượng khác đơn vị và xác định nhiệm vụ của tiết thực hành.

b) Nội dung

GV trình chiếu bảng dữ liệu minh họa gồm bốn tháng, nhiệt độ trung bình và lượng mưa. GV nêu câu hỏi: Bảng này có những đại lượng nào? Mỗi đại lượng có đơn vị gì? Có thể biểu diễn hai đại lượng này trên cùng một hình không?

c) Sản phẩm

HS nêu được: hai đại lượng là nhiệt độ trung bình (đơn vị °C) và lượng mưa (đơn vị mm); có thể biểu diễn trên cùng một hình nếu dùng đoạn thẳng cho nhiệt độ và cột cho lượng mưa, ghi rõ hai đơn vị. HS xác định được nhiệm vụ: lập bảng, vẽ biểu đồ, tính toán và viết nhận xét có giới hạn.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV trình chiếu bảng dữ liệu minh họa và nói rõ đây là số liệu tự đặt để thực hành, không phải số liệu khí tượng chính thức. GV nêu câu hỏi: Bảng có những đại lượng nào, đơn vị là gì?
Học sinh
HS quan sát bảng và đọc thầm dữ liệu.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV yêu cầu HS làm việc cá nhân trong 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn ngồi cạnh về cách biểu diễn hai đại lượng trên cùng một hình.
Học sinh
HS suy nghĩ, trao đổi cặp đôi. Dự kiến HS trả lời: nhiệt độ có đơn vị °C, lượng mưa có đơn vị mm; có thể dùng đoạn thẳng cho nhiệt độ và cột cho mưa.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 cặp trình bày. GV hỏi thêm: Nếu vẽ chung một hình, cần làm gì để người đọc không nhầm hai đại lượng?
Học sinh
Đại diện cặp trình bày. Dự kiến HS trả lời: ghi rõ đơn vị trên từng trục, dùng màu khác nhau, chú thích đường và cột.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: Khi kết hợp hai đại lượng khác đơn vị, dùng đoạn thẳng cho nhiệt độ, cột cho lượng mưa và ghi rõ hai đơn vị. GV giới thiệu nhiệm vụ của tiết học.
Học sinh
HS ghi nhận nhiệm vụ của tiết học vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Lập bảng và vẽ biểu đồ kết hợp

a) Mục tiêu

HS lập được bảng dữ liệu và vẽ được biểu đồ kết hợp đoạn thẳng (nhiệt độ) và cột (lượng mưa) đúng đơn vị, đúng tháng.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp để thực hiện Phiếu học tập số 1, phần 1 và 2: lập bảng bốn hàng gồm tháng, nhiệt độ trung bình (°C), lượng mưa (mm); vẽ trên giấy kẻ ô hoặc trên phần mềm NeoEdu: đoạn thẳng nối các điểm nhiệt độ, cột lượng mưa cho từng tháng; ghi tên trục, đơn vị và chú thích.

c) Sản phẩm

Bảng dữ liệu:

Tháng 1: nhiệt độ 18°C, lượng mưa 30 mm.
Tháng 2: nhiệt độ 20°C, lượng mưa 40 mm.
Tháng 3: nhiệt độ 23°C, lượng mưa 70 mm.
Tháng 4: nhiệt độ 26°C, lượng mưa 120 mm.
Biểu đồ: đường đoạn thẳng nhiệt độ có các điểm tại 18, 20, 23, 26 °C; cột lượng mưa cao 30, 40, 70, 120 mm; trục ngang ghi tháng 1 đến tháng 4; hai trục đứng ghi rõ đơn vị °C và mm; có chú thích phân biệt đoạn thẳng và cột.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV giao Phiếu học tập số 1, phần 1 và 2. GV nhắc: Ghi đúng đơn vị, đặt đúng tháng và dùng cùng một thang đo cho từng đại lượng. GV hướng dẫn HS mở học liệu NeoEdu nếu cần xem lại cách vẽ.
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc yêu cầu, chia cặp và phân công người vẽ, người kiểm tra.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, kiểm tra các cặp có ghi đơn vị và đúng số liệu không. GV nhắc các cặp chưa vẽ cột và đoạn thẳng trên cùng một trục tọa độ.
Học sinh
HS lập bảng, vẽ biểu đồ và kiểm tra lại từng số liệu với bảng gốc. Dự kiến lỗi thường gặp: quên ghi đơn vị mm hoặc °C, vẽ nhầm cột của tháng này sang tháng khác.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV chiếu một biểu đồ đúng và một biểu đồ thiếu đơn vị (đã che tên HS). GV hỏi: Biểu đồ nào đọc được ngay? Vì sao?
Học sinh
HS quan sát và trả lời. Dự kiến HS trả lời: biểu đồ đúng vì có đơn vị, có chú thích và tháng rõ ràng; biểu đồ thiếu đơn vị không cho biết mưa đo bằng gì.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: Biểu đồ kết hợp cần có tên trục, đơn vị, chú thích và cùng một trục hoành là tháng. Đoạn thẳng thể hiện xu hướng nhiệt độ, cột thể hiện độ lớn lượng mưa.
Học sinh
HS sửa biểu đồ của nhóm mình nếu còn thiếu.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Đọc biểu đồ, mô tả và nhận xét có giới hạn

a) Mục tiêu

HS đọc được biểu đồ, mô tả tháng cao/thấp, chênh lệch và xu hướng, đồng thời nhận biết giới hạn của nhận xét dựa trên bốn tháng ở một trạm.

b) Nội dung

Dựa trên biểu đồ và bảng vừa lập, HS trả lời câu hỏi: (1) Tháng nào nhiệt độ cao nhất, thấp nhất? (2) Tháng nào mưa nhiều nhất, ít nhất? (3) Nhiệt độ và lượng mưa có cùng xu hướng tăng không? (4) Có thể kết luận khí hậu cả Việt Nam nóng dần từ bốn số liệu này không? Vì sao?

c) Sản phẩm

Mô tả đúng: nhiệt độ cao nhất ở tháng 4 (26°C), thấp nhất ở tháng 1 (18°C); lượng mưa nhiều nhất ở tháng 4 (120 mm), ít nhất ở tháng 1 (30 mm); cả nhiệt độ và lượng mưa đều tăng qua các tháng 1 đến 4.
Kết luận có giới hạn: Không thể kết luận khí hậu cả Việt Nam nóng dần vì dữ liệu chỉ có bốn tháng, ở một trạm, không đại diện không gian và không nhiều năm; biến thiên theo mùa không đồng nghĩa với xu hướng khí hậu. Cần nguồn khí tượng chính thức và nhiều năm.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu bốn câu hỏi trong phần Phiếu học tập số 1, phần 3. GV nhắc HS trả lời bằng số liệu cụ thể kèm đơn vị.
Học sinh
HS đọc câu hỏi và chuẩn bị câu trả lời trên biểu đồ của nhóm.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV yêu cầu HS làm việc cặp đôi, mỗi người trả lời hai câu rồi đổi cho nhau kiểm tra.
Học sinh
HS đọc biểu đồ, viết câu trả lời. Dự kiến HS trả lời: tháng 4 nóng nhất và mưa nhiều nhất; tháng 1 lạnh nhất và mưa ít nhất.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời một cặp trả lời câu 4 và hỏi: Vì sao không thể nói cả nước nóng dần?
Học sinh
HS trả lời. Dự kiến HS nêu: chỉ có một trạm, bốn tháng, một năm; không đủ để nói về xu hướng dài hạn hay toàn quốc.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: Nhận xét phải dẫn số liệu, nêu đúng xu hướng và giới hạn. Muốn kết luận về khí hậu cần nguồn khí tượng và nhiều năm.
Học sinh
HS ghi nhớ hai ý: mô tả có dẫn số và nêu giới hạn của dữ liệu.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Thực hành tính toán và so sánh số liệu

a) Mục tiêu

HS vận dụng phép tính trên bảng dữ liệu để tính biên độ, tổng, góc quạt, chênh lệch và tỉ số giữa các tháng.

b) Nội dung

HS làm các câu 2 đến 7 trong Phiếu học tập số 1, phần 4, dựa trên bảng dữ liệu đã lập. Có thể kiểm tra nhanh bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.
Câu 2: Biên độ nhiệt (nhiệt độ cao nhất trừ thấp nhất).
Câu 3: Tổng lượng mưa bốn tháng.
Câu 4: Góc quạt của tháng 4 trong biểu đồ hình quạt, làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Câu 5: Nhiệt độ từ tháng 2 lên tháng 3 tăng bao nhiêu °C.
Câu 6: Lượng mưa tháng 4 hơn tháng 1 bao nhiêu mm.
Câu 7: Lượng mưa tháng 4 gấp lượng mưa tháng 1 mấy lần.

c) Sản phẩm

Đáp án:

Câu 2: $26-18=8\,^\circ\mathrm{C}$ . Biên độ là $8\,^\circ\mathrm{C}$ .
Câu 3: $30+40+70+120=260\,\mathrm{mm}$ .
Câu 4: $\dfrac{120}{260}\cdot 360\approx 166{,}15^\circ$ .
Câu 5: $23-20=3\,^\circ\mathrm{C}$ .
Câu 6: $120-30=90\,\mathrm{mm}$ .
Câu 7: $\dfrac{120}{30}=4$ . Lượng mưa tháng 4 gấp 4 lần tháng 1.
HS ghi đủ đơn vị vào đáp án.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu câu 2 đến 7 và nhắc HS ghi đơn vị trong từng đáp án. GV nhắc cách làm tròn góc quạt đến hai chữ số thập phân.
Học sinh
HS đọc đề, chuẩn bị giấy nháp và máy tính cầm tay.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV yêu cầu HS làm cá nhân 6 phút, sau đó đổi vở với bạn để kiểm tra chéo.
Học sinh
HS tính và kiểm tra lại. Dự kiến lỗi: lấy $120/260\cdot 360$ nhưng làm tròn sai, hoặc quên đơn vị $^\circ$ C, mm.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV gọi ngẫu nhiên 3 HS trình bày câu 4, câu 6 và câu 7; hỏi thêm: Vì sao câu 7 không có đơn vị?
Học sinh
HS trình bày. Dự kiến HS trả lời: câu 7 là tỉ số hai đại lượng cùng đơn vị mm nên triệt tiêu đơn vị.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt đáp án và nhấn mạnh: tính hiệu cho chênh lệch, tính tỉ số cho gấp mấy lần, góc quạt bằng tỉ lệ phần trăm nhân 360°.
Học sinh
HS sửa lại đáp án sai và ghi vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 6 phút

Thiết kế so sánh hai địa điểm và viết nhận xét

a) Mục tiêu

HS đề xuất được cách thu thập dữ liệu hợp lệ để so sánh khí hậu hai địa điểm, từ đó vận dụng tinh thần kiểm chứng dữ liệu vào thực tế.

b) Nội dung

Câu 8 và câu 9 trong Phiếu học tập số 1, phần 5:
Câu 8: Vì sao không kết luận toàn Việt Nam nóng dần từ bốn số nhiệt độ này?
Câu 9: Hãy thiết kế cách thu thập dữ liệu để so sánh khí hậu Hà Nội và Huế.
HS có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp.

c) Sản phẩm

Câu 8 (đáp án mẫu): Xác định đúng vấn đề (0,25 điểm); lập luận đúng: dữ liệu chỉ có bốn tháng, một trạm, không đại diện không gian hay nhiều năm, biến thiên mùa không phải xu hướng khí hậu (0,5 điểm); kết luận rõ và đúng điều kiện (0,25 điểm).
Câu 9 (đáp án mẫu): Xác định đúng vấn đề (0,25 điểm); lập luận đúng (0,5 điểm); kết luận rõ và đúng điều kiện (0,25 điểm). Nội dung: chọn cùng năm hoặc cùng giai đoạn; cùng đại lượng và đơn vị; lấy đủ 12 tháng từ nguồn khí tượng; ghi rõ trạm và nguồn; vẽ hai dãy số liệu trên cùng thang đo rồi nhận xét có dẫn số.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV giao câu 8 và câu 9, nêu rõ có thể hoàn thành ở nhà. GV đặt câu hỏi gợi mở: Hai địa điểm cần so sánh điều gì để công bằng?
Học sinh
HS đọc đề và ghi ý chính vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV yêu cầu HS làm cá nhân 3 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn.
Học sinh
HS viết câu trả lời ngắn. Dự kiến HS nêu: cùng năm, cùng đại lượng, cùng đơn vị, đủ 12 tháng, ghi nguồn.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 HS trình bày câu 8 và câu 9, các bạn nhận xét theo tiêu chí vấn đề, lập luận, kết luận.
Học sinh
HS trình bày và góp ý bổ sung điều kiện còn thiếu.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: Kết luận về khí hậu cần dữ liệu đủ dài, đại diện và có nguồn rõ ràng. GV khuyến khích HS tìm số liệu thật từ nguồn chính thức để kiểm chứng ở nhà.
Học sinh
HS ghi nhận và hoàn thiện phần còn thiếu trong phiếu.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Dữ liệu minh họa (không phải số liệu khí tượng chính thức): tháng 1, 2, 3, 4 có nhiệt độ trung bình 18, 20, 23, 26°C và lượng mưa 30, 40, 70, 120 mm.

Phần 1. Lập bảng bốn hàng gồm tháng, nhiệt độ trung bình (°C), lượng mưa (mm).

Phần 2. Vẽ trên giấy kẻ ô hoặc trên NeoEdu:

Đoạn thẳng biểu diễn nhiệt độ theo tháng.
Cột biểu diễn lượng mưa theo tháng.
Ghi tên trục, đơn vị và chú thích.

Phần 3. Trả lời:

Tháng nào nhiệt độ cao nhất, thấp nhất?
Tháng nào mưa nhiều nhất, ít nhất?
Nhiệt độ và lượng mưa có cùng xu hướng tăng không?
Có thể kết luận khí hậu cả Việt Nam nóng dần từ bốn số liệu này không? Vì sao?

Phần 4. Tính:

Câu 2: Biên độ nhiệt.
Câu 3: Tổng lượng mưa bốn tháng.
Câu 4: Góc quạt của tháng 4, làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Câu 5: Nhiệt độ từ tháng 2 lên tháng 3 tăng bao nhiêu °C.
Câu 6: Lượng mưa tháng 4 hơn tháng 1 bao nhiêu mm.
Câu 7: Lượng mưa tháng 4 gấp tháng 1 mấy lần.

Phần 5. Trả lời:

Câu 8: Vì sao không kết luận toàn Việt Nam nóng dần từ bốn số nhiệt độ này?
Câu 9: Thiết kế cách thu thập dữ liệu để so sánh khí hậu Hà Nội và Huế.

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thành câu 8 và câu 9 trong Phiếu học tập số 1 nếu chưa xong trên lớp.
Tìm số liệu nhiệt độ và lượng mưa 12 tháng của Hà Nội và Huế từ nguồn khí tượng chính thức (ghi rõ trạm, năm và nguồn). Lập bảng, vẽ biểu đồ kết hợp như đã học và viết 5 đến 7 dòng nhận xét có dẫn số, nêu rõ giới hạn của dữ liệu.
Ôn lại cách tính biên độ, tổng, góc quạt và tỉ số; luyện thêm bài tập tương tác trên trang NeoEdu: neoedu.vn/learn/8/math/thuc-hanh-phan-tich-dac-diem-khi-hau-viet-nam.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.