Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 48

Tạo tâm thế và kích hoạt kiến thức về biện pháp tu từ đã học; xác định nhiệm vụ của tiết học là nhận diện và giải thích hiệu quả biểu đạt của từ ngữ, hình ảnh.

GV chiếu lần lượt hai câu: “Con đường thức cùng chúng tôi.” và “Áo xanh tình nguyện tới làng.” HS đọc thầm, trả lời nhanh: câu nào đang nói về con người nhưng dùng hình ảnh khác, câu nào “con đường” được nói như có tri giác. GV dẫn vào bài: hôm nay chúng ta sẽ xét vì sao cách nói ấy có sức gợi và khi nào có thể thay đổi cách nói.

HS nêu được ý ban đầu: “con đường thức” gán trạng thái của người cho vật vô tri (nhân hóa); “áo xanh” gọi người qua dấu hiệu trang phục. Từ đó xác định mục tiêu tiết học: nhận diện biện pháp, giải thích hiệu quả và xét ngữ cảnh khi thay từ, đổi cấu trúc câu.

Hệ thống hoá các biện pháp tu từ (điệp, so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa) và cách xét nghĩa từ theo ngữ cảnh; HS hiểu rằng các biện pháp có thể phối hợp và cần giải thích hình ảnh, không chỉ gọi tên.

HS làm việc theo nhóm 4 bạn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm bốn câu hỏi: (1) Nêu dấu hiệu nhận diện từng biện pháp trong các câu ngữ liệu. (2) Với từng hình ảnh, giải thích hình ảnh giúp người đọc hiểu điều gì. (3) Khi thay một từ bằng từ gần nghĩa, cần so sánh những yếu tố nào? (4) Hãy chỉ ra một câu trong ngữ liệu có thể có nhiều biện pháp cùng lúc.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với nội dung:

• Điệp: lặp lại từ hoặc cụm từ để nhấn quá trình; ví dụ “mỗi bước, mỗi bước” nhấn sự tiến tới của đoàn người từng bước về nhà.
• So sánh: đối chiếu hai sự vật có nét giống nhau, thường có từ “như”, “tựa”; cần giải thích nét giống được chọn.
• Ẩn dụ: gọi tên sự vật này bằng sự vật khác có nét tương đồng ngầm; không có từ so sánh.
• Hoán dụ: lấy bộ phận, dấu hiệu tiêu biểu để gọi toàn thể; ví dụ “áo xanh” gọi người tình nguyện.
• Nhân hóa: gán đặc điểm, hành động của người cho vật; ví dụ “con đường thức”.
• Khi xét nghĩa từ theo ngữ cảnh: so nghĩa, sắc thái, âm điệu, điểm nhìn; hai từ gần nghĩa có thể khác nhau về mức độ, cảm xúc.
• Một câu có thể phối hợp biện pháp: “Con đường thức cùng chúng tôi” vừa nhân hóa vừa tạo cảm giác đồng hành.

Luyện nhận diện biện pháp tu từ và đánh giá sắc thái của từ trong các câu ngữ liệu, từ đó củng cố khả năng đọc hiểu và giải thích bằng lí lẽ.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5 trong sách (hoặc chiếu lên màn hình):

• Bài 2: “Con đường thức cùng chúng tôi.” Biện pháp nổi bật? A. nhân hóa; B. so sánh có từ như; C. liệt kê; D. hoán dụ trang phục.
• Bài 3: “Mỗi bước, mỗi bước lại gần nhà.” Từ được lặp là gì?
• Bài 4: “Áo xanh tình nguyện tới làng.” Áo xanh chỉ người mặc áo: biện pháp? A. nói quá; B. điệp ngữ; C. hoán dụ; D. nhân hóa.
• Bài 5: “Lao đi” với “đi” có cùng mức độ nhanh mạnh không? A. Có; B. Không.
  HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đổi vở với bạn cùng bàn để kiểm tra. GV có thể cho HS đối chiếu nhanh bằng bài tương tác trên NeoEdu.

Đáp án:

• Bài 2: Đáp án A. Nhân hóa, gán trạng thái thức của người cho con đường.
• Bài 3: Từ được lặp là “mỗi bước”. Lặp nhấn quá trình tiến tới gần nhà.
• Bài 4: Đáp án C. Hoán dụ, lấy dấu hiệu trang phục để gọi con người.
• Bài 5: Đáp án B. Không; “lao đi” nhấn nhanh, mạnh và chủ động hơn “đi”.
  HS ghi lí do cho mỗi đáp án bằng một câu ngắn, không chỉ ghi chữ cái.

Vận dụng việc so sánh từ và cấu trúc câu để nhận ra sự khác nhau về trọng tâm, nhịp và cách dẫn người đọc; biết xét hoàn cảnh khi thay từ gần nghĩa.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm ba nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1: So sánh “Bạn bước vào lớp” và “Bạn lao vào lớp” trong cảnh đến muộn. Từ nào nhấn điều gì? Khi nào không nên thay “bước” bằng “lao”?
• Nhiệm vụ 2: So sánh hai câu nguyên gốc “Nóng ruột, tôi nhìn ra cổng” và “Tôi nóng ruột, nhìn ra cổng”. Việc đưa trạng thái lên đầu tác động đến trọng tâm, nhịp câu thế nào? Viết thêm một cặp câu theo cùng cách.
• Nhiệm vụ 3: Nêu vì sao cần xét ngữ cảnh khi dùng kiến thức về biện pháp tu từ và nghĩa từ, và đưa một ví dụ từ các câu đã học.

Sản phẩm mẫu:

• Nhiệm vụ 1: “Lao vào lớp” nhấn vận động nhanh, mạnh, gợi khẩn trương và hơi vội vàng; “bước vào lớp” trung tính, bình thản. Không nên thay “bước” bằng “lao” khi cảnh vào lớp bình thản, khi cần giọng trung tính hoặc khi người nói muốn tránh sắc thái trách móc.
• Nhiệm vụ 2: Câu “Nóng ruột, tôi nhìn ra cổng” nhấn cảm giác nóng ruột trước, làm nền tâm lí cho hành động nhìn ra cổng. Câu “Tôi nóng ruột, nhìn ra cổng” đưa chủ thể và trạng thái đi cùng, nhịp êm hơn, trọng tâm thiên về hành động. Cặp câu mới: “Mệt mỏi, anh bước vào nhà” / “Anh mệt mỏi, bước vào nhà”.
• Nhiệm vụ 3: Cần xét ngữ cảnh vì từ gần nghĩa có sắc thái và mức độ khác nhau, biện pháp tu từ chỉ hiệu quả khi phù hợp hoàn cảnh. Ví dụ: “lao đi” phù hợp khi kể cảnh khẩn trương, không phù hợp khi tả cảnh thong thả.

Vận dụng kiến thức để tự viết 3 câu có một nhân hóa và một từ chỉ vận động mạnh, đồng thời giải thích lí do lựa chọn; liên hệ với thực tế đời sống học sinh.

GV nêu đề: “Viết 3 câu về một chuyến đi sớm của nhóm bạn tình nguyện hoặc một buổi tập thể dục ở sân trường; trong 3 câu phải có một nhân hóa và một từ chỉ vận động mạnh; sau đó giải thích vì sao chọn.” HS viết cá nhân trong lớp khoảng 5 phút, phần còn lại hoàn thành ở nhà. Nhiệm vụ mở rộng: viết thêm một đoạn 5–7 câu giải thích vì sao cần xét ngữ cảnh khi dùng biện pháp tu từ.

Sản phẩm mẫu:
“Con đường thức dưới ánh trăng. Chúng tôi lao về phía tiếng gọi. Gió thổi mát những gương mặt.”
Giải thích: “Thức” tạo cảm giác đồng hành, con đường như cùng người đi; “lao” nhấn sự khẩn trương, chỉ nên dùng khi hoàn cảnh phù hợp; câu thứ ba chỉ là câu bình thường để giữ nhịp văn. HS được chấp nhận cách diễn đạt khác miễn là có nhân hóa, từ vận động mạnh và lí do rõ ràng.