Giáo án Viết bài văn phân tích một tác phẩm (truyện)

HS nhận ra nhận xét chung chung không đủ để phân tích tác phẩm và xác định được nhiệm vụ của bài viết phân tích truyện.

GV trình chiếu câu “Nhân vật tốt nên truyện rất hay.” và yêu cầu HS đọc, cho biết câu này đã nêu được điều gì và còn thiếu điều gì khi phân tích một tác phẩm truyện. HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh. GV dẫn dắt vào bài bằng câu hỏi: “Để người đọc tin nhận xét của mình, người viết cần đưa vào bài những gì?”

HS xác định được: câu trên là nhận xét chung, chưa nêu nhân vật nào, phẩm chất nào, chưa có chi tiết trong truyện và chưa giải thích cách kể. Từ đó HS nêu được yêu cầu của bài: phân tích chủ đề, nhân vật, tình huống, ngôi kể hoặc điểm nhìn bằng chi tiết; mỗi nhận xét phải có bằng chứng và lời giải thích.

HS nắm được cấu trúc mở–thân–kết và nguyên tắc luận điểm–bằng chứng–lí giải, biết cách chọn trọng tâm phân tích.

Nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 1: đọc phần yêu cầu và cách tìm ý trong bài học, điền vào phiếu nhiệm vụ của từng phần Mở, Thân, Kết; ghi một ví dụ về luận điểm, bằng chứng và lí giải cho Lặng lẽ Sa Pa. GV đặt câu hỏi: “Vì sao bài viết không nên kể lại toàn bộ cốt truyện?” và “Bằng chứng khác với việc kể lại sự việc như thế nào?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Mở bài giới thiệu tác phẩm và nêu nhận định; Thân bài gồm tình huống, một nét nhân vật với hai bằng chứng và cách kể tạo hiệu quả; Kết bài đánh giá có giới hạn. Bằng chứng là chi tiết cụ thể được trích hoặc nêu chính xác, còn kể lại là thuật lại sự việc. Ví dụ đúng: luận điểm “Anh thanh niên có trách nhiệm trong công việc” – bằng chứng “anh đo đạc đều đặn và báo số liệu” – lí giải “việc làm đều đặn, cụ thể cho thấy trách nhiệm không phải lời tự khen”.

HS nhận ra cách bài mẫu dùng chi tiết và lí giải để làm rõ nhân vật, tình huống và cách kể; phân biệt bản viết với tác phẩm gốc.

Cá nhân đọc đoạn bài mẫu nguyên gốc về Lặng lẽ Sa Pa (đoạn thân bài nói về kỉ luật đo và báo số liệu, và đoạn nói về nghệ thuật). Sau đó HS làm Phiếu học tập số 2: tìm trong bài mẫu một luận điểm, hai bằng chứng và một câu lí giải; nêu điều bài mẫu làm được và điều có thể làm sâu hơn. GV hỏi: “Vì sao việc giới thiệu người khác khi được khen lại góp phần tổ chức ý nghĩa của bài?” và “Ai là người kể trong chuyện và điều đó tạo hiệu quả gì?”

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Ví dụ đáp án: luận điểm “Anh thanh niên có trách nhiệm và không buông xuôi”; bằng chứng 1 “anh giữ kỉ luật đo đạc, báo số liệu dù thời tiết khó khăn”; bằng chứng 2 “anh đọc sách, tổ chức không gian sống ngăn nắp”; lí giải “cô đơn về địa lí không đồng nghĩa tâm hồn nghèo nàn, hai bằng chứng bổ sung nhau”. Kiến thức HS rút ra: bài mẫu diễn giải, không chép nguyên tác; việc nhân vật khiêm nhường khi được khen mở rộng chủ đề sang nhiều người lao động; hình thức kể (qua góc nhìn của khách) quyết định điều người đọc biết và lúc nào hiểu.

HS vận dụng cấu trúc và nguyên tắc đã học để viết mở bài, phát triển một ý thành đoạn có bằng chứng và lí giải, đồng thời sửa một nhận xét chung chung.

Cặp đôi thực hiện ba bài tập:

• Bài 1: Viết một phần mở bài (2–3 câu) giới thiệu Lặng lẽ Sa Pa và nêu nhận định về giá trị con người, dựa theo kế hoạch bài học.
• Bài 2: Phát triển ý “anh thanh niên giữ kỉ luật trong công việc” thành một đoạn thân bài (4–5 câu) có luận điểm, hai bằng chứng và lí giải.
• Bài 3: Sửa câu “Nhân vật tốt nên truyện rất hay.” thành nhận xét có hành động cụ thể, phẩm chất và cách kể.
  Bài tập có thể luyện thêm trên trang NeoEdu nếu còn thời gian.

Đáp án tham khảo:

• Mở bài: “Trong Lặng lẽ Sa Pa, Nguyễn Thành Long không chỉ kể một cuộc gặp mà dùng cuộc gặp ấy để làm hiện lên giá trị con người. Qua góc nhìn của ông họa sĩ và cô kĩ sư, nhân vật anh thanh niên làm công tác khí tượng hiện lên với đời sống lặng lẽ nhưng đầy trách nhiệm.”
• Đoạn thân bài: luận điểm “Anh thanh niên giữ kỉ luật trong công việc”; bằng chứng 1 “anh đo đạc và báo số liệu đều đặn dù thời tiết khó khăn”; bằng chứng 2 “anh tổ chức công việc và chăm sóc không gian sống ngăn nắp”; lí giải “việc làm đều đặn, cụ thể cho thấy trách nhiệm với nhiều người, không phải lời tự khen”.
• Câu sửa: “Nêu một hành động cụ thể, giải thích nó cho thấy phẩm chất gì và cách kể làm người đọc nhận ra điều ấy.” (Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu có lí lẽ và bằng chứng.)

HS vận dụng toàn bộ quy trình viết (mục đích, tìm ý, lập dàn ý, viết, đối chiếu tiêu chí và sửa) để tạo một bài văn phân tích truyện hoàn chỉnh.

HS lập dàn ý cho đề: “Phân tích một nét phẩm chất nhân vật anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa, chỉ ra cách kể làm nổi bật phẩm chất đó.” Dàn ý gồm Mở, Thân (hai luận điểm, mỗi luận điểm có hai bằng chứng và lí giải), Kết (đánh giá có giới hạn). HS viết bản đầu ở nhà, tự đối chiếu bảng tiêu chí và lập bảng tự sửa gồm vấn đề, câu/đoạn trước sửa, câu/đoạn sau sửa, lí do (ít nhất 2 thay đổi thật). GV hỏi khi HS tự đánh giá: “Bằng chứng này có lấy đúng từ văn bản không?”

Dàn ý có ba phần rõ ràng; bản viết đầu đủ mở–thân–kết; bảng tự sửa có ít nhất hai thay đổi, mỗi thay đổi ghi rõ câu trước và sau khi sửa, cùng lí do. Kết bài đánh giá có giới hạn, ví dụ: “Cách kể qua góc nhìn của khách giúp người đọc hiểu dần chân dung anh thanh niên, tuy nhiên bài viết chỉ có thể nói về một khía cạnh của tác phẩm.”