Giáo án Viết bài văn phân tích một tác phẩm văn học (bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Đường luật)

HS hiểu rõ đề bài, mục đích, người đọc và yêu cầu của bài văn phân tích một bài thơ Đường luật trước khi tìm ý.

HS đọc đề «Viết bài văn phân tích một tác phẩm văn học (bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Đường luật)» và trả lời ba câu hỏi: Viết để làm gì? Viết cho ai đọc? Bài cần có những thành phần nào? GV đặt thêm câu hỏi: Có nên kể tiểu sử tác giả dài hoặc diễn nôm từng câu thơ không? Vì sao?

HS nêu được: mục đích là trình bày cách hiểu về chủ đề và đặc điểm nghệ thuật của bài thơ, có bằng chứng từ chính bài thơ; người đọc là GV và bạn cùng lớp; bài cần có mở bài, thân bài, kết bài. HS nhận ra không nên kể tiểu sử dài hoặc diễn nôm từng câu vì làm lạc trọng tâm phân tích.

HS nhận diện được các phương diện nghệ thuật của bài Thu điếu (không gian, màu sắc, điểm nhìn, chuyển động và âm thanh nhỏ, tâm trạng) và biết chọn bằng chứng từ bài thơ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm đọc bài thơ Thu điếu, đánh dấu các từ ngữ, hình ảnh liên quan đến không gian, màu sắc, chuyển động, âm thanh. Nhóm trả lời câu hỏi: (1) Bài thơ gợi không gian nào, qua những hình ảnh nào? (2) Các từ chỉ màu sắc như «trong veo», «biếc», «xanh ngắt» tạo cảm giác gì? (3) Chuyển động nhỏ nào được tác giả đặt vào bài thơ và nó làm vẻ tĩnh rõ hơn ở điểm nào? (4) Chọn một câu thơ làm bằng chứng chính, nêu lí giải của em.

Kết quả phiếu học tập số 1 gồm: Không gian: ao thu, chiếc thuyền câu nhỏ, mặt nước, ngõ trúc, khoảng trời xa; màu sắc: nước «trong veo», sóng «biếc», trời «xanh ngắt», lá vàng tạo sắc độ khác nhau; chuyển động nhỏ: sóng gợn nhẹ, lá vàng bay theo gió, cá đớp động dưới chân bèo; tâm trạng: người câu «tựa gối buông cần» trong thế trầm lặng. Bằng chứng chính HS có thể chọn: «Cá đâu đớp động dưới chân bèo», vì tiếng động nhỏ làm nổi bật nền vắng lặng của ao thu.

HS nhận ra cách tổ chức mở bài, hai đoạn thân bài và kết bài trong bài văn phân tích; biết phân biệt phân tích với kể lại hay diễn nôm.

HS làm việc cặp đôi, đọc bài mẫu nguyên gốc về Thu điếu. Cặp đôi đánh dấu từng phần của bài mẫu theo bố cục: mở bài (giới thiệu vấn đề), thân 1 (không gian, màu sắc, điểm nhìn), thân 2 (chuyển động, âm thanh nhỏ và tâm trạng), kết bài (giá trị ngôn ngữ, hình thức và cách nhìn). Sau đó trả lời: (1) Đoạn nào chỉ rõ luận điểm ngay câu đầu? (2) Đoạn nào có bằng chứng và lời giải thích? (3) Có chỗ nào của bài mẫu nên tránh khi viết bài của em?

Kết quả: Mở bài nêu ngay vấn đề «không gian rất nhỏ mở ra chiều sâu cảm xúc», không kể tiểu sử. Thân 1 phân tích tỉ lệ ao nhỏ và thuyền bé, điểm nhìn đi từ mặt nước lên khoảng trời rồi trở lại người câu, các sắc xanh có độ sáng và khoảng cách khác nhau. Thân 2 phân tích sóng, lá và tiếng cá làm vẻ yên sâu hơn, không suy diễn thêm câu chuyện mà bài thơ không kể. Kết bài nêu giá trị của bài thơ ở cách nhìn tinh và khoảng lặng. Điều cần tránh: liệt kê màu rồi kết luận ngay tâm trạng buồn; thêm câu chuyện ngoài bài thơ.

HS nhận ra cách hiểu chưa có bằng chứng, biết sửa bằng quan hệ động – tĩnh và luyện viết câu phân tích có lí lẽ.

HS làm việc theo cặp đôi, xử lí ba nhiệm vụ: (1) Sửa câu «Có cá nên cảnh rất ồn.» và giải thích vì sao. (2) Viết lại một nhận xét «Bài thơ buồn vì lá vàng» theo cách có bằng chứng và lí giải. (3) Trả lời: Vì sao không nên suy từ một âm thanh thành náo nhiệt? Đề gợi ý: Sử dụng câu thơ «Cá đâu đớp động dưới chân bèo» làm bằng chứng.

Đáp án mẫu: (1) «Tiếng cá nhỏ nổi rõ trên nền vắng, nên có thể làm sâu cảm giác tĩnh.» Lí giải: câu cũ đánh giá sai, vì một tiếng cá nhỏ không làm cảnh ồn; sửa bằng quan hệ động – tĩnh. (2) Ví dụ: «Lá vàng rơi trước gió làm nổi khoảng lặng của ao thu, nên sắc vàng không chỉ gợi buồn mà còn làm rõ vẻ tĩnh.» Lí giải: thay nhận định chung bằng chi tiết và lí giải. (3) Vì một âm thanh nhỏ chỉ có ý nghĩa khi đặt trong nền vắng; nếu tách ra sẽ làm sai lệch cảm nhận về cả bài thơ. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ và bằng chứng.

HS viết được phần mở bài và một đoạn thân bài cho bài văn phân tích Thu điếu, sau đó tự đối chiếu tiêu chí và sửa ít nhất hai chỗ trong bản viết.

HS viết bản đầu gồm mở bài và một đoạn thân bài (chọn một trong hai đoạn: không gian – màu sắc – điểm nhìn, hoặc chuyển động – âm thanh nhỏ – tâm trạng) theo dàn ý của mình. Sau đó HS dùng Phiếu học tập số 2 để tự kiểm tra và lập bảng tự sửa: ghi vấn đề, câu hoặc đoạn trước sửa, câu hoặc đoạn sau sửa và lí do. HS hoàn thiện bài văn đầy đủ ở nhà.

Bản viết gồm mở bài nêu vấn đề về vẻ tĩnh của làng cảnh trong Thu điếu, và đoạn thân bài có ít nhất một bằng chứng từ bài thơ kèm lí giải. Bảng tự sửa có ít nhất hai thay đổi thật, ví dụ: thay câu nhận định chung bằng câu có bằng chứng; bỏ đoạn kể tiểu sử hoặc diễn nôm; thêm lí giải cho một bằng chứng.