Giáo án Tri thức ngữ văn trang 39

Huy động kiến thức nền về số tiếng trong câu thơ và tạo tình huống để HS nhận ra một câu 7 tiếng chưa đủ để kết luận thơ Đường luật.

GV viết câu “Chiều xuống ven đê mây lặng trôi” lên bảng và hỏi HS: “Câu thơ này có bao nhiêu tiếng? Có phải cứ câu bảy tiếng là thơ Đường luật không?” HS đếm tiếng và suy nghĩ theo cặp đôi, ghi câu trả lời ra nháp.

HS đếm đúng 7 tiếng: Chiều/xuống/ven/đê/mây/lặng/trôi. HS nêu được nhận định ban đầu: câu 7 tiếng mới là một dấu hiệu, chưa đủ để kết luận là thơ Đường luật; cần xét cả bài và các quy tắc về vần, niêm, luật.

Nêu được số câu, số tiếng của thất ngôn bát cú và thất ngôn tứ tuyệt; phân biệt hai thể này bằng số câu.

HS đọc mục Khái niệm trọng tâm trong SGK, trang 39, và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (nội dung trong phần worksheets) theo nhóm 4 người. Nhóm dùng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý kiến của mình vào một ô, sau đó nhóm thống nhất nội dung ô giữa.

Bảng so sánh hoàn chỉnh: Thất ngôn bát cú có 8 câu, mỗi câu 7 tiếng; thất ngôn tứ tuyệt có 4 câu, mỗi câu 7 tiếng. Hai thể cùng số tiếng mỗi câu nhưng khác nhau ở số câu. Kết luận HS rút ra: muốn gọi tên thể thơ cần đếm cả số câu và số tiếng, rồi mới xét các quy tắc khác.

Phân biệt được thanh bằng và thanh trắc; giải thích được vai trò của vần, nhịp, niêm, luật và đối trong việc tổ chức âm điệu.

GV dùng ngữ liệu “Chiều xuống ven đê mây lặng trôi” và hai tiếng “đê”, “về” để hướng dẫn HS xét thanh và vần. HS làm Phiếu học tập số 1 (phần B) theo cặp: xác định thanh của từng tiếng, tìm vần chung, xét nhịp 4/3 của câu thơ. Sau đó GV hướng dẫn xét niêm (tiếng thứ hai các cặp 1–8, 2–3, 4–5, 6–7) và luật (xác định theo tiếng thứ hai câu đầu, triển khai bằng quy tắc toàn bài).

HS xác định được: thanh bằng gồm ngang và huyền; thanh trắc gồm sắc, hỏi, ngã, nặng. Với “đê” (thanh ngang) và “về” (thanh huyền): cùng vần ê, cùng thuộc thanh bằng. Câu “Chiều xuống ven đê / mây lặng trôi” có cách ngắt nhịp 4/3. Kết luận HS rút ra: vần, nhịp, niêm, luật và đối cùng tổ chức âm điệu; luật được xét theo quy tắc toàn bài chứ không theo một câu đơn lẻ.

Nêu được vị trí thông thường của đề, thực, luận, kết trong bài thất ngôn bát cú; nhận ra cách chia này cần đối chiếu với mạch nghĩa thực tế.

GV vẽ sơ đồ bố cục đề–thực–luận–kết (đề câu 1–2, thực câu 3–4, luận câu 5–6, kết câu 7–8) và nêu câu hỏi: “Nếu mạch nghĩa của bài không khớp với cách chia này thì phải làm gì?” HS đọc mục Khái niệm trọng tâm và làm mẫu trên ngữ liệu nguyên gốc “Chiều xuống ven đê mây lặng trôi” để thấy rằng một câu đơn lẻ chưa đủ để xác định bố cục.

HS nêu được: đề ở câu 1–2, thực ở câu 3–4, luận ở câu 5–6, kết ở câu 7–8 (vị trí thông thường). Kết luận HS rút ra: phải xem mạch nghĩa thực tế của bài, không biến cách chia thông thường thành khuôn tuyệt đối; một câu 7 tiếng không đủ để xác định cấu trúc bài thơ.

Vận dụng kiến thức về số câu, số tiếng, thanh bằng–trắc và vị trí vần để làm bài tập trắc nghiệm và đúng–sai.

HS làm Phiếu học tập số 2 (phần A, bài 2 và bài 8) theo nhóm đôi. Sau đó GV dùng học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) để HS kiểm tra nhanh đáp án của mình.

Bài 2: Đáp án B. Thất ngôn bát cú có 8 câu, mỗi câu 7 tiếng (bát là tám; thất ngôn là bảy tiếng mỗi câu); chưa đủ số lượng để kết luận toàn bộ luật.
Bài 8: a) Đúng: ngang và huyền thuộc thanh bằng. b) Đúng: sắc, hỏi, ngã, nặng thuộc thanh trắc. c) Sai: chỉ một câu bảy tiếng chưa đủ chứng minh toàn bài Đường luật; cần xét vần, niêm, luật.

Xác định được tiếng, vần, thanh và cặp đối trong câu thơ; phân biệt được ngữ liệu luyện đối với việc khẳng định toàn bài.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành các nội dung sau: (1) Đếm tiếng câu “Chiều xuống ven đê mây lặng trôi” và viết cách ngắt nhịp 4/3. (2) Trong hai tiếng “đê”, “về”, chỉ ra phần vần giống nhau và giải thích vì sao hai thanh khác nhau vẫn cùng nhóm bằng. (3) Với cặp câu “Nắng rót sân nhà hương bưởi nhẹ / Mưa giăng bến cũ bóng tre mờ”, chỉ ra hai cặp từ/cụm từ có thể đối chiếu.

(1) 7 tiếng: Chiều/xuống/ven/đê/mây/lặng/trôi; ngắt nhịp 4/3: Chiều xuống ven đê / mây lặng trôi.
(2) Vần chung: ê; đê thanh ngang, về thanh huyền, đều là thanh bằng nên cùng nhóm bằng.
(3) Hai cặp đối: nắng/mưa; sân nhà/bến cũ; hương bưởi/bóng tre; nhẹ/mờ có cấu trúc tương ứng. Đây là ngữ liệu luyện đối, không khẳng định cặp câu này đủ mọi luật của một bài.

Vận dụng đặc điểm thơ Đường luật để phân tích ngữ liệu mới; phân biệt bằng chứng (chi tiết trong bài) với suy luận (kết luận rút ra từ bằng chứng).

GV đặt câu hỏi: “Vì sao phân tích thơ không chỉ liệt kê ‘có vần, có đối’?” GV yêu cầu HS dùng cặp “nắng/mưa” trong ngữ liệu “Nắng rót sân nhà hương bưởi nhẹ / Mưa giăng bến cũ bóng tre mờ” để minh họa: đối làm nổi tương quan nào (cảnh sáng/tối, gần/xa hay cảm xúc)? Sau đó HS viết 3–4 câu: nêu bằng chứng (chi tiết cụ thể) và suy luận (ý nghĩa rút ra).

HS viết được đoạn ngắn gồm: bằng chứng (cặp đối nắng/mưa; sân nhà/bến cũ; hương bưởi/bóng tre) và suy luận (ví dụ: đối tạo sự tương phản giữa hai khung cảnh, gợi không gian sinh hoạt và kí ức gắn với làng quê). Kết luận: vần tạo liên kết âm thanh; chỉ gọi tên các yếu tố thì chưa giải thích được ý nghĩa; phân tích cần có chi tiết và lời giải thích.