Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 24

Huy động vốn hiểu biết của HS về cách nói khác nhau giữa các vùng và dẫn dắt vào bài Từ ngữ địa phương.

GV chiếu ba câu: “Má em dặn mang áo mưa.”, “Chiều ni trời mát.”, “Bắp đã luộc chín.” GV hỏi: Em có nghe ai nói những từ “má”, “ni”, “bắp” chưa? Những từ đó có giống với cách nói của vùng em không?

HS nhận ra các từ “má”, “ni”, “bắp” có thể khác cách nói ở nơi khác, từ đó xác định được vấn đề: cùng một ý có thể diễn đạt bằng từ khác nhau ở các vùng, và cần hiểu đúng nghĩa trong ngữ cảnh.

HS nêu đúng khái niệm từ ngữ địa phương, vai trò trong truyện và lí do phải xét ngữ cảnh khi giao tiếp rộng.

HS đọc mục Kiến thức trong SGK, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo cặp đôi, trả lời ba câu hỏi: (1) Từ địa phương là gì? (2) Trong truyện, từ địa phương có tác dụng gì? (3) Vì sao trong giao tiếp rộng nên cân nhắc và có thể chú giải từ địa phương? Kĩ thuật: Cặp đôi kết hợp “Phiếu hỏi nhanh”.

Kết luận HS ghi được vào vở:

• Từ địa phương là từ chỉ dùng ở một hoặc một số vùng; nghĩa của nó có thể tương ứng với từ toàn dân.
• Trong truyện, từ địa phương tạo sắc thái nơi chốn và nhân vật, làm cho lời nói sinh động và gần gũi.
• Trong giao tiếp rộng, người nói cần cân nhắc khả năng hiểu của người nghe và có thể chú giải để người nghe không hiểu nhầm.
• Không có vùng nào vì dùng từ riêng mà thấp kém hơn.

HS xác định đúng từ toàn dân tương ứng với từ địa phương trong từng ngữ cảnh và giải thích được lí do lựa chọn.

Làm việc nhóm 4 với bốn câu trong mục Phân tích ngữ cảnh mới và bài tập 1–5 trong SGK (trang 24):

• “Má em dặn mang áo mưa.” Từ tương ứng toàn dân của má?
• “Bắp đã luộc chín.” Từ toàn dân tương ứng?
• “Chiều ni trời mát.” Từ toàn dân tương ứng ni?
• “Răng bạn chưa tới?” Răng trong ngữ cảnh này tương ứng từ hỏi nào?
  Mỗi nhóm ghi đáp án và lí do vào giấy A4, sau đó đối chiếu với đáp án trên slide. Kĩ thuật: Khăn trải bàn.

Đáp án và lí giải:

• “Má em dặn mang áo mưa.” → mẹ. Trong ngữ cảnh này má chỉ mẹ.
• “Bắp đã luộc chín.” → ngô. Bắp ở đây là ngô, không phải bắp tay.
• “Chiều ni trời mát.” → này. Ni trong ngữ cảnh là này.
• “Răng bạn chưa tới?” → sao. Răng không chỉ bộ phận cơ thể mà mang nghĩa vì sao/sao.
  Kết luận: cùng một từ có thể có nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh, vì vậy phải đối chiếu với câu chứa từ để chọn từ toàn dân tương ứng.

HS vận dụng kiến thức để viết hai lời nhắn cùng nội dung nhưng phù hợp với hai đối tượng khác nhau, giải thích được lựa chọn từ ngữ.

Nhiệm vụ cá nhân: Viết hai lời nhắn cùng nội dung hỏi mẹ đã về chưa.

• Lời nhắn 1 gửi người thân trong gia đình cùng vùng, có thể dùng từ địa phương “má”.
• Lời nhắn 2 gửi người bạn khác vùng, dùng từ toàn dân.
  Sau đó viết thêm 1–2 câu giải thích vì sao chọn từ ngữ như vậy.

Dự kiến sản phẩm:

• Lời nhắn 1: “Má về chưa ạ?”
• Lời nhắn 2: “Mẹ bạn về chưa?”
• Giải thích: Lời nhắn 1 dùng từ địa phương vì người nhận cùng vùng, phù hợp với quan hệ gia đình; lời nhắn 2 dùng từ toàn dân vì người nhận khác vùng, dễ hiểu và tránh hiểu nhầm. Điều chỉnh xưng hô theo quan hệ, không xem từ địa phương là thấp kém.