Giáo án Bài 12. Môi trường và tài nguyên biển đảo Việt Nam

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về môi trường biển đảo và hình thành nhận thức rằng bề ngoài sạch đẹp chưa đủ để kết luận môi trường đạt chuẩn.

GV chiếu ảnh một bãi biển sạch, nước xanh (ảnh minh họa, không chèn ảnh vào tài liệu). HS trả lời hai câu hỏi: (1) Chỉ nhìn bằng mắt, em có thể kết luận mọi chỉ tiêu môi trường của bãi biển này đều đạt chuẩn không? Vì sao? (2) Kể tên một thành phần của môi trường biển đảo mà em biết.

• Kết luận ban đầu: Không thể kết luận mọi chỉ tiêu đạt chuẩn chỉ bằng quan sát bề ngoài; cần quan trắc có địa điểm, thời gian và chỉ tiêu cụ thể.
• Danh sách thành phần HS nêu được (dự kiến): nước biển, đáy biển, bờ biển, không khí, sinh vật biển.
• Câu hỏi định hướng bài học được ghi trên bảng: Môi trường và tài nguyên biển đảo Việt Nam gồm những gì, bị tác động thế nào và được bảo vệ ra sao?

HS nêu được đặc điểm và vai trò của rừng ngập mặn, cỏ biển, rạn san hô; hiểu các thành phần môi trường biển đảo có quan hệ với nhau.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS đọc nội dung trong SGK hoặc bài giảng NeoEdu về một hệ sinh thái (rừng ngập mặn, cỏ biển, rạn san hô), sau đó ghi vào ô của mình trên khăn trải bàn. Nhiệm vụ chung: Hoàn thành sơ đồ vai trò của các hệ sinh thái (nơi sống, nguồn giống, bảo vệ bờ, điều hòa môi trường) và chỉ ra một mối quan hệ giữa hệ sinh thái với nước hoặc đáy biển.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Rừng ngập mặn là gì? Nó thích nghi với điều kiện nào? (2) Nếu rạn san hô bị suy giảm thì nơi sống của các loài sinh vật biển bị ảnh hưởng thế nào?

• Rừng ngập mặn: Hệ sinh thái rừng ven biển với cây thân gỗ thích nghi nước mặn và ngập triều; có vai trò làm nơi sống, bảo vệ bờ, điều hòa môi trường.
• Rạn san hô: Hệ sinh thái biển gắn với cấu trúc đá vôi do san hô tạo nên; làm nơi sống và nguồn giống cho nhiều loài sinh vật biển.
• Cỏ biển: cung cấp nơi sống, nguồn giống và góp phần điều hòa môi trường.
• Kết luận rút ra: Các thành phần môi trường biển đảo có quan hệ với nhau; khi một hệ sinh thái suy giảm, các thành phần và sinh vật liên quan đều bị ảnh hưởng.

HS phân biệt được tài nguyên có thể phục hồi nếu sử dụng đúng khả năng với khoáng sản hình thành rất lâu; hiểu vì sao không gọi mọi tài nguyên là vô tận và sự đa dạng sinh học cần được bảo vệ.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần Phiếu học tập). Nhiệm vụ: đọc mục Kiến thức và mối liên hệ về tài nguyên, phân loại các tài nguyên đã nêu và giải thích ý nghĩa của khái niệm dầu khí trong bài.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nguồn tài nguyên nào có thể phục hồi nếu sử dụng đúng khả năng? (2) Vì sao dầu khí không được xem là tài nguyên tái tạo nhanh? (3) Vì sao không được khai thác bất kì loài nào, vào mọi mùa, bằng mọi công nghệ?

• Tài nguyên có thể phục hồi nếu sử dụng đúng khả năng: sinh vật biển.
• Tài nguyên khoáng sản hình thành rất lâu: dầu khí (Dầu khí: Tài nguyên khoáng sản, không tái tạo nhanh trong đời người).
• Tài nguyên khác: nguồn muối, cảnh quan du lịch, điều kiện năng lượng và giao thông.
• Kết luận: Không gọi mọi tài nguyên là vô tận; đa dạng sinh học không cho phép khai thác bất kì loài nào, mọi mùa, mọi công nghệ.

HS nêu được các tác nhân làm suy giảm chất lượng môi trường biển đảo, các nhóm giải pháp tương ứng và hiểu rằng việc đánh giá môi trường cần quan trắc có giới hạn rõ ràng.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các tác nhân làm suy giảm môi trường biển đảo theo bài học. (2) Ghép mỗi tác nhân với một giải pháp phù hợp. (3) Giải thích vì sao nước xanh hoặc một ảnh bãi sạch chưa đủ để kết luận mọi chỉ tiêu đạt chuẩn. Yêu cầu HS nêu điều kiện an toàn khi hoạt động ngoài biển.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao phát triển kinh tế biển cần xét đồng thời sinh kế, sinh thái và an toàn dài hạn? (2) Theo em, một buổi dọn rác có đủ để bảo vệ môi trường biển lâu dài không?

• Tác nhân: rác, nước thải chưa xử lí, sự cố dầu, khai thác hủy diệt, phá sinh cảnh, áp lực du lịch.
• Giải pháp tương ứng: giảm chất thải từ nguồn, thu gom và xử lí, quản lí khai thác, bảo vệ và phục hồi sinh cảnh phù hợp, ứng phó sự cố theo chuyên môn.
• Giới hạn đánh giá: không dùng nước xanh hoặc ảnh bãi sạch để kết luận mọi chỉ tiêu đạt chuẩn; cần quan trắc với địa điểm, thời gian và giới hạn chỉ tiêu.
• Điều kiện an toàn: hoạt động có tổ chức, tránh sóng, đá trơn, vật sắc nhọn hoặc chất nghi nguy hiểm; không tự xử lí dầu, hóa chất hay vào vùng có cảnh báo.

HS củng cố khái niệm rừng ngập mặn, rạn san hô, dầu khí, quan trắc môi trường; vận dụng chuẩn hóa số liệu và nhận diện giới hạn đánh giá.

HS làm bài tập trên học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác) hoặc trên giấy, theo cặp đôi. Các bài tập:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp.
2. Chọn mô tả đúng với “Rừng ngập mặn”.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp.
4. Kiểm tra từng liên hệ (đúng/sai) và sửa ý sai.
5. Dự án học tập giả định: khu A thu được 30 vật rác thông thường trong tuyến 200 m; khu B thu được 20 vật trong tuyến 100 m, cùng quy trình, cùng thời điểm giả định; không có xét nghiệm nước hoặc vật nguy hiểm.
6. Chuẩn hóa số vật theo 100 m và nêu giới hạn đánh giá.

Đáp án:

• Bài 1: Rừng ngập mặn – Hệ sinh thái rừng ven biển với cây thân gỗ thích nghi nước mặn và ngập triều; Rạn san hô – Hệ sinh thái biển gắn với cấu trúc đá vôi do san hô tạo nên; Dầu khí – Tài nguyên khoáng sản, không tái tạo nhanh trong đời người; Quan trắc môi trường – Cần địa điểm, thời gian, chỉ tiêu và phương pháp.
• Bài 2: Đáp án B (Hệ sinh thái rừng ven biển với cây thân gỗ thích nghi nước mặn và ngập triều).
• Bài 3: Đáp án B và D (Dầu khí — Tài nguyên khoáng sản, không tái tạo nhanh trong đời người; Quan trắc môi trường — Cần địa điểm, thời gian, chỉ tiêu và phương pháp).
• Bài 4: a) Đ; b) S (sửa: Rạn san hô: Hệ sinh thái biển gắn với cấu trúc đá vôi do san hô tạo nên); c) S (sửa: Dầu khí: Tài nguyên khoáng sản, không tái tạo nhanh trong đời người); d) Đ.
• Bài 5 và 6: $\dfrac{30}{200}\times100=15$ vật/100 m ở khu A; $\dfrac{20}{100}\times100=20$ vật/100 m ở khu B. Theo mật độ vật rác, khu B cao hơn khu A, dù tổng số 30 ở khu A lớn hơn 20 ở khu B. Không từ đếm rác suy ra mọi chỉ tiêu nước đạt hay không đạt chuẩn; đây không phải báo cáo một bãi biển thật.
• Thang chấm bài 4: đúng 0, 1, 2, 3, 4 ý tương ứng 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm.

HS vận dụng kiến thức về giải pháp, quan trắc và điều kiện an toàn để viết thông báo hoạt động bảo vệ biển có sản phẩm hoàn chỉnh.

Nhóm 4 HS viết một bản thông báo ngắn kêu gọi bảo vệ môi trường biển cho trường học, gồm: (1) Thông điệp giảm rác từ nguồn và không bỏ rác xuống biển. (2) Kế hoạch đề xuất có người phụ trách, tuyến an toàn, kiểm tra thời tiết; học sinh chỉ nhặt rác thông thường trong phạm vi được hướng dẫn, không chạm vật sắc, dầu, hóa chất. (3) Một bảng so sánh mật độ 15 và 20 vật/100 m từ dữ liệu giả định, ghi rõ đây không phải quan trắc thực địa.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao phải ghi rõ đây là dữ liệu giả định? Hiệu quả thật của hoạt động chỉ được báo cáo khi nào?

Bản thông báo gồm:

• Thông điệp: Giảm rác từ nguồn, không dùng bờ biển làm nơi bỏ rác, ưu tiên đồ dùng nhiều lần phù hợp và bỏ rác đúng nơi thu gom.
• Điều kiện an toàn: giáo viên hoặc người phụ trách chọn tuyến an toàn, kiểm tra thời tiết; học sinh không chạm vật sắc, dầu, hóa chất, không vào vùng có cảnh báo.
• Bảng so sánh: khu A 15 vật/100 m; khu B 20 vật/100 m; ghi chú dữ liệu giả định.
• Lưu ý: hiệu quả thực tế chỉ báo cáo sau khi có dữ liệu quan trắc thật.