Giáo án Bài 8. Trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vai trò của rừng và các việc cần làm để trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu hai ảnh: một khu rừng xanh và một khu đất trống sau khi rừng bị cháy hoặc bị chặt phá. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Vì sao rừng cần được trồng và bảo vệ? (2) Muốn cây con sống được sau khi trồng, cần làm những việc gì? Sau đó GV dẫn dắt vào bài.

Kết luận vấn đề ban đầu: rừng có vai trò giữ đất, giữ nước, điều hoà khí hậu và là nơi sống của nhiều sinh vật; muốn rừng phát triển cần trồng đúng kĩ thuật, chăm sóc sau trồng và bảo vệ rừng khỏi cháy và chặt phá. Nhiệm vụ của bài gồm ba phần: kĩ thuật trồng rừng, chăm sóc sau trồng, bảo vệ rừng và an toàn.

Trình bày được lựa chọn loài, nguồn giống, thời vụ, cách xử lí cây con có bầu và cây rễ trần, các bước chính trồng cây; giải thích được vì sao cần giữ nguyên khối rễ.

Kĩ thuật mảnh ghép. Nhóm gốc (4 đến 5 HS) được chia thành 4 chuyên gia, mỗi chuyên gia tìm hiểu một nội dung: (1) Chuẩn bị hố và lựa chọn loài, nguồn giống, thời vụ theo địa điểm; (2) Xử lí cây con có bầu và cây rễ trần, vì sao giữ bầu rễ nguyên; (3) Đặt cây đúng vị trí và tư thế, lấp và nén đất phù hợp; (4) Tạo điều kiện giữ ẩm cho cây. Các chuyên gia trở về nhóm gốc để dạy lại cho bạn. Hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết luận HS rút ra: (a) Trồng rừng phải chọn loài, nguồn giống, thời vụ và cách trồng phù hợp địa điểm. (b) Cây có bầu và cây rễ trần được xử lí khác nhau; khi trồng cây có bầu phải giữ nguyên khối rễ, loại bỏ vỏ bầu không phân hủy theo hướng dẫn, không làm gãy rễ, vì như vậy hạn chế tổn thương rễ. (c) Quy trình chính: chuẩn bị hố theo hướng dẫn → xử lí vỏ bầu, giữ bầu rễ → đặt cây đúng vị trí và tư thế → lấp, nén phù hợp và giữ ẩm.

Nêu được các việc chăm sóc sau trồng và giải thích được vai trò của từng việc đối với tỉ lệ sống của cây.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận một tờ giấy lớn chia khu vực (trung tâm và 4 góc). HS thảo luận và ghi vào trung tâm sơ đồ: 'Chăm sóc sau trồng', ghi vào các góc các việc: kiểm tra sống/chết, trồng dặm, làm cỏ, bảo vệ cây, thực hiện biện pháp theo hồ sơ. Ở mỗi góc, nhóm ghi thêm vì sao việc đó quan trọng. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần chăm sóc).

Sơ đồ khăn trải bàn về chăm sóc sau trồng. Kết luận HS rút ra: chăm sóc sau trồng gồm kiểm tra sống/chết để phát hiện cây chết hoặc thiếu; trồng dặm để bù cây chết; làm cỏ để giảm cạnh tranh dinh dưỡng và nước; bảo vệ cây khỏi tác động xấu; thực hiện các biện pháp theo hồ sơ. Theo dõi định kì giúp xử lí đúng lúc, không bỏ qua việc kiểm tra.

Nêu được các nội dung bảo vệ rừng và các quy tắc an toàn khi tham gia trồng cây, khi phát hiện cháy rừng.

Đóng vai xử lí tình huống theo nhóm 4 HS. Mỗi nhóm nhận một tình huống: (1) Phát hiện một người đang chặt phá cây trong rừng; (2) Thấy khói và lửa ở gần khu rừng trồng; (3) Bạn rủ đốt thực bì để dọn chỗ trồng cây; (4) Bạn đề nghị tự chữa cháy rừng để 'chứng tỏ trách nhiệm'. Nhóm thảo luận cách xử lí, sau đó đóng vai ngắn (khoảng 1 phút). Hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần bảo vệ rừng).

Bảng xử lí tình huống của nhóm. Kết luận HS rút ra: bảo vệ rừng gồm phòng cháy, chống chặt phá, khai thác trái phép và bảo tồn nơi sống. Học sinh chỉ trồng cây trong khu an toàn do GV tổ chức; không đào hố sâu, không đốt thực bì, không pha thuốc, không tự chữa cháy rừng. Khi phát hiện cháy, rời xa theo hướng dẫn và báo người lớn hoặc cơ quan chức năng. Đáp án tình huống (4): Sai, không tự lao vào chữa cháy.

Vận dụng kiến thức về kĩ thuật trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng để làm đúng bài tập trắc nghiệm, xếp thứ tự quy trình và tính tỉ lệ sống của lô cây.

HS làm cá nhân các bài tập sau, sau đó đối chiếu theo nhóm cặp đôi. Có thể dùng học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) để kiểm tra nhanh.
Bài 1: Tại sao cần giữ bầu rễ nguyên khi trồng cây con có bầu? A. Hạn chế tổn thương rễ; B. Để giữ mãi mọi loại túi nhựa; C. Để khỏi cần nước; D. Để cây không cần đất.
Bài 2: Việc nào thuộc chăm sóc sau trồng? A. Kiểm tra sống/chết và trồng dặm; B. Đốt rừng lân cận; C. Chặt cây khỏe tùy ý; D. Bỏ mọi lần theo dõi.
Bài 3: Xếp khái quát quy trình trồng cây có bầu tại vị trí đã được duyệt.
Bài 4: Chọn hành vi bảo vệ rừng. A. Tuân quy định phòng cháy; B. Báo người có trách nhiệm khi thấy chặt phá; C. Tự đốt rác trong rừng; D. Mang cây rừng hiếm về trồng.
Bài 5: Học sinh nên tự lao vào chữa cháy rừng để chứng tỏ trách nhiệm. Đúng hay sai?
Bài 6: Trồng 50 cây, kiểm tra có 46 cây sống. Tỉ lệ sống là bao nhiêu phần trăm?
Bài 7: Vì sao chọn thời vụ trồng rừng phải theo vùng chứ không dùng một tháng cố định cho cả nước?

Đáp án: Bài 1: A. Bài 2: A. Bài 3: Chuẩn bị hố theo hướng dẫn → Xử lí vỏ bầu phù hợp, giữ bầu rễ → Đặt cây đúng vị trí và tư thế → Lấp, nén phù hợp và chăm sóc giữ ẩm. Bài 4: A và B. Bài 5: Sai, cần rời khu nguy hiểm và báo người lớn hoặc cơ quan có trách nhiệm. Bài 6: $\dfrac{46}{50} \times 100\% = 92\%$, tỉ lệ sống là 92%. Bài 7 (gợi ý): lượng mưa, nhiệt độ và mùa khô khác nhau theo vùng, ảnh hưởng đến nguồn nước và tỉ lệ sống; cần chọn thời vụ theo điều kiện địa phương, loài cây và hướng dẫn chuyên môn để cây có thời gian thích nghi. Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu đúng ý và có lí giải.

Lập được phiếu nghiệm thu mẫu từ số liệu minh họa, tính tỉ lệ sống và đề xuất phương án trồng dặm có căn cứ; rèn tính trung thực trong ghi chép số liệu.

Giả định lô cây minh họa: 10 cây đã trồng, kiểm tra có 9 cây sống, 1 cây chết. HS lập phiếu nghiệm thu mẫu gồm: ngày kiểm tra, loài cây, vị trí, số cây trồng, số cây sống, tỉ lệ sống, dấu hiệu quan sát, kế hoạch trồng dặm và người phụ trách duyệt. Lưu ý: đây là số liệu minh họa, không khẳng định đã thực hiện; nếu chưa rõ cây chết hay chưa ra lá, cần ghi là 'cần kiểm tra thêm' và không tự bịa quan sát.

Phiếu nghiệm thu mẫu gồm các mục đầy đủ; tỉ lệ sống: $\dfrac{9}{10} \times 100\% = 90\%$. Kế hoạch trồng dặm: trồng 1 cây thay thế cây chết, thực hiện theo hướng dẫn và được người phụ trách duyệt. Kết luận: nghiệm thu dựa trên số liệu kiểm tra thực tế, ghi rõ dấu hiệu và trình người phụ trách phê duyệt.