Giáo án Bài 14. Giới thiệu về thủy sản

Huy động kiến thức nền và xác định vấn đề học tập: thủy sản có vai trò gì và được tạo ra bằng những cách nào.

GV đưa ra hình ảnh một bữa ăn gia đình có cá, tôm, mực và một ảnh hộp hải sản xuất khẩu. HS trả lời nhanh câu hỏi: Các sản phẩm này đến từ đâu? Người dân làm nghề gì để có chúng? HS đoán nhanh: khai thác (đánh bắt ngoài tự nhiên) hay nuôi trồng (chủ động nuôi trong ao, lồng, bể).

Danh sách 3 đến 5 sản phẩm thủy sản HS kể được; dự đoán ban đầu về hai hình thức khai thác và nuôi trồng. Vấn đề học tập được ghi lên bảng: Thủy sản mang lại lợi ích gì, được tạo ra như thế nào và làm sao để phát triển bền vững?

Nêu được vai trò của thủy sản và phân biệt được khai thác với nuôi trồng thủy sản.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: đọc phần Hiểu bản chất trong sách, thảo luận và ghi kết quả vào ô tương ứng trên giấy A3. Các câu hỏi GV đặt ra: (1) Thủy sản cung cấp những gì cho con người và xã hội? (2) Khai thác thủy sản khác nuôi trồng thủy sản ở điểm nào? (3) Trong nuôi trồng, người nuôi phải chủ động làm những việc gì?

Sơ đồ khăn trải bàn gồm: Vai trò của thủy sản: thực phẩm, nguyên liệu, sản phẩm xuất khẩu, sinh kế. Khai thác: thu nguồn lợi sẵn có trong tự nhiên theo quy định. Nuôi trồng: chủ động chăm sóc và quản lí đối tượng nuôi từ giống, thức ăn đến môi trường nước. Kết luận của HS: Nuôi trồng có quá trình chủ động quản lí; khai thác thu nguồn lợi sẵn có theo quy định.

Phân loại được ba môi trường nước và nêu được nguyên tắc chọn loài phù hợp với từng môi trường.

Các nhóm thực hiện kĩ thuật mảnh ghép theo Phiếu học tập số 1. Vòng 1: mỗi nhóm nhận một trong ba môi trường (nước ngọt, nước lợ, nước mặn) và tìm hiểu đặc điểm qua trang bài học NeoEdu. Vòng 2: HS tạo nhóm mới gồm đủ ba môi trường để chia sẻ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Môi trường nước ngọt, lợ, mặn khác nhau như thế nào? (2) Vì sao không thể chuyển tùy tiện loài từ nước ngọt sang nước biển? (3) Độ mặn ảnh hưởng thế nào đến đối tượng nuôi?

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành: Nước ngọt là môi trường ít muối như ao, hồ; nước lợ là môi trường trung gian pha trộn ngọt và mặn; nước mặn là môi trường biển điển hình. Nguyên tắc: loài nào có giới hạn môi trường riêng, phải chọn loài theo điều kiện thực tế và không chuyển đột ngột. Kết luận của HS: đổi độ mặn đột ngột có thể gây sốc, thậm chí chết.

Nêu được các hướng bảo vệ nguồn lợi, lí giải vì sao sản lượng cao chưa chắc bền vững và nêu quy tắc an toàn khi học về thủy sản.

GV tổ chức hoạt động cặp đôi: HS đọc phần Quyết định và thực hiện trong sách, thảo luận hai câu hỏi: (1) Những việc nào giúp bảo vệ nguồn lợi thủy sản? (2) Vì sao một báo cáo chỉ nêu sản lượng tăng chưa đủ để kết luận nghề đó bền vững? Sau đó cả lớp thống nhất quy tắc an toàn: HS không xuống ao, sông, không dùng điện hay hóa chất đánh bắt; học bằng dữ liệu, sơ đồ và quan sát có người phụ trách.

Các hướng bảo vệ nguồn lợi: khai thác đúng quy định, bảo vệ nơi sinh sản, không dùng xung điện, chất nổ, chất độc, không thả loài ngoại lai tùy tiện, quản lí chất thải trong nuôi. Lí giải: sản lượng cao có thể kèm ô nhiễm hoặc suy kiệt nguồn giống nên chưa thể gọi là bền vững. Quy tắc an toàn: không xuống ao, sông; học bằng dữ liệu và sơ đồ; quan sát thực tế phải có người phụ trách.

Vận dụng kiến thức đã học để làm đúng các bài tập về khai thác, nuôi trồng, môi trường sống và bảo vệ nguồn lợi.

GV tổ chức trò chơi Ai nhanh hơn: lần lượt chiếu các câu hỏi trắc nghiệm và câu đúng sai. Đề bài tập như sau:

1. Phân biệt nuôi trồng với khai thác ở điểm nào? A. Nuôi trồng có quá trình chủ động chăm và quản lí đối tượng nuôi; B. Nuôi trồng luôn không cần nước; C. Khai thác là trồng cây trên cạn; D. Hai hoạt động đều không cần quy định.
2. Hành vi nào không được dùng để khai thác thủy sản? A. Dùng xung điện; B. Dùng phương pháp hợp pháp phù hợp; C. Tuân mùa và khu vực bảo vệ; D. Dùng ngư cụ được phép.
3. Ghép nhóm môi trường với mô tả: Nước ngọt, nước lợ, nước mặn với các mô tả đã cho trong Phiếu học tập số 1.
4. Chọn các hướng bảo vệ nguồn lợi: A. Bảo vệ nơi sinh sản; B. Không dùng chất độc đánh bắt; C. Thả mọi cá cảnh lạ xuống sông; D. Khai thác mọi kích thước không giới hạn.
5. Mọi loài cá đều sống khỏe khi chuyển đột ngột từ nước ngọt sang nước biển. Đúng hay sai?
6. Bảng mẫu có 18 cơ sở nuôi và 7 cơ sở khai thác. Tổng số cơ sở là bao nhiêu?

Đáp án: 1. A; 2. A; 3. Nước ngọt là môi trường ít muối như ao, hồ; nước lợ là môi trường trung gian pha trộn ngọt và mặn; nước mặn là môi trường biển điển hình; 4. A, B; 5. Sai, vì loài có giới hạn môi trường và đổi độ mặn đột ngột có thể gây sốc hoặc chết; 6. 25 (18 + 7 = 25). Số liệu này chỉ là số mẫu, không phải thống kê địa phương.

Giải quyết tình huống thực tế, đánh giá báo cáo và đề xuất phương án an toàn có căn cứ.

Nhóm HS thực hiện Phiếu học tập số 2 với hai tình huống: (1) Gia đình bạn Lan có một con cá cảnh không muốn nuôi nữa và định thả xuống sông gần nhà. Hãy nêu nguy cơ và đề xuất cách xử lí. (2) Một báo cáo địa phương chỉ ca ngợi sản lượng tăng 20 phần trăm. Hãy nêu hai tiêu chí cần xem thêm để xét bền vững và lí giải. Đây cũng là nhiệm vụ có thể giao về nhà để HS hoàn thiện, đưa ý kiến vào buổi học sau.

Tình huống 1: Nguy cơ: loài có thể không sống được trong môi trường mới, hoặc trở thành loài xâm hại, cạnh tranh với loài bản địa và mang mầm bệnh. Giải pháp: hỏi người phụ trách hoặc đơn vị phù hợp về chuyển giao có trách nhiệm, không tự phóng sinh. Tình huống 2: Hai tiêu chí là chất lượng nước và chất thải, tình trạng nguồn lợi và nơi sống; có thể thêm tuân thủ quy định và sinh kế. Lí giải: sản lượng tăng kèm ô nhiễm hoặc suy kiệt nguồn giống chưa thể gọi là bền vững. Chấp nhận phương án khác nếu có lí giải và an toàn.