Giáo án Bài 27. Thực hành: Hô hấp tế bào ở thực vật

Gợi mở nhu cầu tìm hiểu, giúp HS xác định vấn đề: nhiệt tăng trong bình ủ hạt có phải do hạt sống hay do điều kiện bên ngoài.

GV chiếu mô phỏng 3D: bình A chứa hạt đang nảy mầm, bình B chứa hạt đã luộc, cả hai ban đầu đều 25 °C. GV đặt câu hỏi: (1) Sau vài giờ, nhiệt độ bình nào thay đổi? Vì sao? (2) Nếu hai bình cùng để ngoài nắng thì kết quả có còn đáng tin không? Vì sao? HS nêu dự đoán ban đầu và ghi vào vở.

Dự đoán ban đầu của HS: Bình A ấm lên vì hạt đang sống, hô hấp và toả nhiệt. Bình B không tăng nhiệt vì hạt đã chết, không còn hô hấp. Nêu được vấn đề cần giải quyết: phân biệt nhiệt do hô hấp với nhiệt do ánh nắng và điều kiện ngoài.

Nêu được đặc điểm hạt nảy mầm (hô hấp mạnh) và giải thích vai trò của đối chứng hạt luộc trong việc phân biệt ảnh hưởng của hoạt động sống với điều kiện ngoài.

HS làm việc nhóm 4 người, dùng mô phỏng NeoEdu hoặc hình ảnh GV chuẩn bị để quan sát hai bình. Nhiệm vụ: (1) Vì sao hạt đang nảy mầm lại toả nhiệt? (2) Vì sao cần bình B là hạt luộc? Nếu không có bình B thì không thể khẳng định điều gì? (3) Điền kết luận vào Phần A của Phiếu học tập số 1.

Kiến thức HS rút ra: Hạt nảy mầm có hô hấp mạnh, toả nhiệt rõ, thích hợp so với đối chứng không sống. Đối chứng hạt luộc giúp phân biệt ảnh hưởng hoạt động sống với điều kiện ngoài (nắng, nhiệt môi trường). Nếu không có đối chứng, không thể biết nhiệt tăng do hô hấp hay do môi trường.

Nêu được dấu hiệu nhận biết CO₂ bằng nước vôi trong; thực hiện (hoặc quan sát) phép thử có đối chứng và ghi chép đúng số liệu, hiện tượng.

Lớp chia thành ba trạm, luân phiên 7 phút mỗi trạm: Trạm 1: Đo nhiệt độ hai bình (GV chuẩn bị sẵn hoặc dùng mô phỏng), ghi tên mẫu, điều kiện, nhiệt độ đầu và sau khoảng thời gian GV đã định. Trạm 2: Quan sát GV dẫn khí từ bình hạt nảy mầm và bình hạt luộc vào hai ống nước vôi trong, ghi hiện tượng. Trạm 3: Thảo luận bộ quy tắc an toàn và cách bố trí đối chứng cho phép thử. HS ghi kết quả vào Phần B của Phiếu học tập số 1.

Kiến thức HS rút ra: Nước vôi trong đục khi có đủ CO₂ tác dụng trong phép thử; khí từ bình hạt nảy mầm làm đục nước vôi trong nhiều hơn khí từ bình đối chứng. Dữ liệu minh họa (không phải số đo của lớp): bình A 25 → 28 °C, bình B 25 → 25 °C; khí từ A làm vôi đục hơn. Kết quả phù hợp với việc hạt nảy mầm toả nhiệt và tạo CO₂ nhưng không đo trực tiếp năng lượng tế bào sử dụng.

Phân biệt được hạt nảy mầm, đối chứng hạt luộc và dấu hiệu CO₂; giải thích được tình huống bình A và bình B.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu: 1) Đặc điểm của hạt nảy mầm; 2) Vai trò đối chứng hạt luộc; 3) Ghép khái niệm với đặc điểm; 4) Nhận định “Bình hạt ấm lên đủ chứng minh mọi nhiệt đều do hô hấp dù để ngoài nắng” đúng hay sai; 5) Điền thuật ngữ mô tả “nước vôi trong đục khi CO₂ đủ tác dụng trong phép thử”; 6) Giải thích tình huống: bình A tăng từ 25 lên 28 °C, bình B giữ 25 °C. HS làm cá nhân câu 1–5 (5 phút), cặp đôi thảo luận câu 6 (5 phút), GV chữa chung.

Đáp án: 1) A. Hạt nảy mầm có hô hấp mạnh, thích hợp so với đối chứng không sống. 2) B. Đối chứng hạt luộc giúp phân biệt ảnh hưởng hoạt động sống với điều kiện ngoài. 3) Hạt nảy mầm – có hô hấp mạnh, thích hợp so với đối chứng không sống; Đối chứng hạt luộc – giúp phân biệt ảnh hưởng hoạt động sống với điều kiện ngoài; Dấu hiệu CO₂ – nước vôi trong đục khi CO₂ đủ tác dụng trong phép thử. 4) Sai: nắng cũng làm nóng; cần che nắng, giữ điều kiện tương tự và có bình đối chứng. 5) Dấu hiệu CO₂. 6) Chênh tăng 3 °C ở bình A phù hợp với nhiệt do hô hấp của hạt; bình B không tăng nhiệt cho thấy môi trường không tự làm nhiệt tăng; cần cùng bình cách nhiệt và cùng thời gian. Đây là dữ liệu minh họa, không phải số đo thật của lớp. Thang chấm câu 6: 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% suy luận đúng theo mô hình; 20% kết luận, nêu điều kiện thí nghiệm.

Vận dụng nguyên tắc đối chứng và kiểm soát điều kiện để đề xuất phép thử an toàn; phản biện được cách hiểu sai về nhiệt do hô hấp.

Nhóm 4 người thiết kế phiếu kế hoạch thí nghiệm: (1) Nêu mục tiêu; (2) Liệt kê mẫu, đối chứng, điều kiện giữ đồng nhất (bình, thời gian, vị trí tránh nắng); (3) Dụng cụ, cách ghi số liệu; (4) Biện pháp an toàn và cách thay thế thử bằng lửa. Đồng thời trả lời: Vì sao không đưa lửa vào bình hạt để thử oxygen? Và bác bỏ nhận định “Bình hạt ấm lên đủ chứng minh mọi nhiệt đều do hô hấp dù để ngoài nắng” bằng một lí do khoa học, một hệ quả của cách hiểu sai và câu kết luận đúng.

Đáp án gợi ý: Không đưa lửa vào bình hạt vì có nguy cơ cháy và không cần thiết; có thể dùng cảm biến nhiệt độ, quan sát của GV hoặc dữ liệu an toàn; phép thử phải có đối chứng, không cúi ngửi bình ủ. Bác bỏ: Nắng cũng làm nóng, cần che nắng và giữ điều kiện tương tự có bình đối chứng. Hệ quả: sẽ quy phần nhiệt do nắng cho hoạt động của hạt và đánh giá quá cao hô hấp. Kết luận đúng: Bình hạt nảy mầm ấm lên khi có đối chứng và điều kiện được giữ đồng nhất cho thấy hạt đang toả nhiệt do hô hấp, không phải mọi nhiệt đều do hô hấp. Thang chấm: 40% lí do đúng; 30% hệ quả phù hợp; 30% phát biểu đúng, không khẳng định quá mức.