Giáo án Bài 5. Bài tập cuối chương V

HS nhận diện được dữ liệu số và dữ liệu không là số, dữ liệu có thứ tự, từ đó xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS quan sát bốn tình huống GV trình chiếu và trả lời câu hỏi: (1) Cân nặng của các bạn trong tổ, đơn vị kg. (2) Màu đồng phục mà các bạn yêu thích. (3) Mức độ hài lòng với căng-tin: rất hài lòng, hài lòng, bình thường, không hài lòng. (4) Số anh chị em ruột của mỗi bạn.
Câu hỏi GV đặt ra: Dữ liệu nào là số? Dữ liệu nào không là số? Dữ liệu nào có thứ tự tự nhiên?

Cân nặng và số anh chị em ruột là dữ liệu số (cân nặng là số đo, số anh chị em là số đếm).
Màu đồng phục yêu thích là dữ liệu không là số, không có thứ tự tự nhiên.
Mức độ hài lòng là dữ liệu không là số nhưng có thứ tự: rất hài lòng > hài lòng > bình thường > không hài lòng.
Nhiệm vụ tiết học: hệ thống hoá thu thập và phân loại dữ liệu, biểu đồ hình quạt tròn, biểu đồ đoạn thẳng, và luyện tập các bài tập cuối chương.

HS hệ thống hoá được các cách thu thập dữ liệu, các yêu cầu đối với câu hỏi khảo sát và cách xử lí dữ liệu trước khi phân tích.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nội dung gồm: kể các cách thu thập dữ liệu; nêu yêu cầu của câu hỏi khảo sát; giải thích vì sao hỏi toàn bộ lớp đáng tin hơn; nêu việc cần làm khi gặp giá trị bất hợp lí, bỏ trống hoặc ghi sai đơn vị.

Các cách thu thập dữ liệu: quan sát, phỏng vấn, phiếu hỏi, thí nghiệm, nguồn có sẵn (ví dụ lấy số liệu từ thống kê của trường).
Câu hỏi khảo sát phải rõ đối tượng (ai được hỏi), thời gian (hỏi khi nào, trong khoảng thời gian nào) và đơn vị (cm, kg, bạn, cây…).
Khảo sát toàn bộ lớp đáng tin hơn vì bao quát đúng đối tượng; chỉ hỏi nhóm bạn đi xe đạp sẽ làm kết quả thiên lệch.
Khi gặp giá trị bất hợp lí, bỏ trống hoặc ghi sai đơn vị: kiểm tra lại phiếu gốc trước khi phân tích, không tự ý đổi số liệu.
Khi dùng dữ liệu có sẵn phải ghi nguồn; không công bố thông tin cá nhân nhạy cảm.

HS hệ thống hoá cách đọc, cách tính và cách vẽ biểu đồ hình quạt tròn, biểu đồ đoạn thẳng, phân biệt được khi nào dùng loại biểu đồ nào.

Kĩ thuật trạm: lớp chia thành 2 nhóm lớn, mỗi nhóm lần lượt làm việc tại hai trạm, mỗi trạm 6 phút, sau đó đổi trạm và hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Trạm 1 (biểu đồ hình quạt tròn): cả hình tròn ứng với 100% và 360°; mỗi phần thuộc một nhóm không chồng lấn; tổng tỉ lệ 100%; cách tính số đối tượng = tổng × tỉ lệ; cách tính góc = tỉ lệ × 360°. Không dùng quạt tròn cho đại lượng thay đổi theo thời gian.
Trạm 2 (biểu đồ đoạn thẳng): trục ngang ghi thời gian, trục dọc ghi đại lượng và đơn vị; các điểm nối theo thứ tự thời gian; đọc đúng vạch chia; so sánh biến động bằng hiệu hai giá trị; đường nối chỉ thể hiện xu hướng giữa các mốc.

Trạm 1: Cả hình tròn tương ứng 100% và 360°; các phần không chồng lấn và có tổng 100%. Số đối tượng của nhóm = tổng × tỉ lệ phần trăm. Góc ở tâm = tỉ lệ × 360°. Ví dụ: tổng 40 bạn, nhóm đi bộ chiếm 25% thì có $25\%\times 40=10$ bạn và góc là $25\%\times 360^\circ=90^\circ$.
Trạm 2: Trục ngang là thời gian, trục dọc là đại lượng và đơn vị; các điểm dữ liệu được nối theo thứ tự thời gian; muốn so sánh biến động thì tính hiệu hai giá trị, giá trị cao nhất không nhất thiết là mức tăng nhiều nhất. Đường nối không khẳng định các giá trị trung gian đã được đo.
Kết luận chung: quạt tròn thể hiện cơ cấu của một tổng thể; đoạn thẳng thể hiện biến động theo thời gian.

HS vận dụng kiến thức phân loại dữ liệu, tỉ lệ phần trăm và biểu đồ để giải các bài tập cơ bản, rèn kĩ năng lập luận và trình bày đáp án.

HS làm việc theo cặp đôi, giải lần lượt các bài sau:
Bài 1: Dữ liệu nào là số đo? A. Tên câu lạc bộ; B. Mức hài lòng; C. Chiều cao học sinh; D. Màu áo.
Bài 2: Khối lớp có 100 bạn, 25% thích cầu lông. Có bao nhiêu bạn?
Bài 3: Bảng số cây trồng tuần 1 đến tuần 4 lần lượt là 18, 24, 21, 29 cây. Tuần 2 trồng bao nhiêu cây?
Bài 4: Khảo sát món ăn yêu thích của cả lớp, cách hợp lí nhất là: A. Chỉ hỏi tổ trưởng; B. Hỏi toàn bộ học sinh trong lớp; C. Chỉ hỏi bạn thân; D. Đo chiều cao.
Bài 5: Phần quạt chiếm 30% ứng với góc bao nhiêu độ?
GV yêu cầu mỗi cặp ghi lời giải ngắn gọn, nêu rõ phép tính.

Bài 1: Đáp án C. Chiều cao là đại lượng đo bằng cm hoặc m.
Bài 2: $25\%\times 100=\dfrac{1}{4}\times 100=25$. Có 25 bạn thích cầu lông.
Bài 3: Đọc giá trị thứ hai trong bảng: 24 cây.
Bài 4: Đáp án B. Hỏi toàn bộ lớp là đúng đối tượng, tránh thiên lệch do chọn nhóm nhỏ thuận tiện.
Bài 5: $\dfrac{30}{100}\times 360^\circ=108^\circ$.

HS đọc bảng số liệu, tính hiệu, tính tỉ lệ phần trăm, phân loại dữ liệu và kiểm tra tính hợp lí của số liệu.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi bạn nhận một bài trong nhóm (bài 6 đến bài 10), giải và giảng lại cho các bạn trong nhóm, sau đó cả nhóm kiểm tra đáp án.
Bài 6: Bảng số cây trồng tuần 1 đến tuần 4 là 18, 24, 21, 29 cây. Tuần nào trồng nhiều nhất?
Bài 7: Phân loại dữ liệu: a) Số sách mỗi bạn đọc. b) Mã học sinh, luôn dùng để tính trung bình. c) Mức kém, đạt, tốt có thứ tự.
Bài 8: Có 12 trong 40 bạn chọn bóng đá. Tỉ lệ phần trăm là bao nhiêu?
Bài 9: Bảng số cây trồng như bài 6. Tuần 3 giảm bao nhiêu cây so với tuần 2?
Bài 10: Tuổi học sinh lớp 7 được ghi 12, 13, 125, 12. Giá trị cần kiểm tra trước là: A. 12; B. 13; C. 125; D. Cả bảng vô ích.

Bài 6: Tuần 4 trồng nhiều nhất, 29 cây.
Bài 7: a) Đúng (dữ liệu số). b) Sai (mã là nhãn định danh, không dùng để tính trung bình). c) Đúng (dữ liệu không là số nhưng có thứ tự).
Bài 8: $\dfrac{12}{40}\times 100\%=30\%$.
Bài 9: $24-21=3$, tuần 3 giảm 3 cây so với tuần 2.
Bài 10: Đáp án C. 125 tuổi không hợp lí với học sinh lớp 7; cần kiểm tra lại phiếu gốc, không tự ý đổi số liệu.

HS vận dụng kiến thức thu thập, phân loại dữ liệu và biểu đồ hình quạt tròn vào một tình huống thực tế của lớp học.

Nhóm 4 HS thiết kế một cuộc khảo sát: “Hôm nay em đến trường bằng phương tiện nào?” đối với toàn bộ học sinh lớp. Nhóm cần: viết phiếu hỏi rõ đối tượng, thời gian và đơn vị; lập bảng đếm; tính tỉ lệ và góc của từng nhóm; ghi nguồn dữ liệu. Sau đó, về nhà thực hiện khảo sát và hoàn thiện biểu đồ hình quạt tròn.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao phải hỏi toàn bộ lớp? Nếu lớp có 40 bạn và 10 bạn đi bộ thì tỉ lệ và góc tương ứng là bao nhiêu?

Phiếu hỏi mẫu: “Ngày ... tháng ... năm ..., em đến trường bằng phương tiện nào? (Đi bộ / Xe đạp / Xe máy / Xe đưa đón / Khác).” Đối tượng: toàn bộ học sinh lớp; thời gian: một buổi học cụ thể; đơn vị: số bạn.
Bảng đếm gồm các cột: phương tiện, số bạn, tỉ lệ phần trăm, góc ở tâm.
Ví dụ tính: tổng 40 bạn, đi bộ 10 bạn thì tỉ lệ là $\dfrac{10}{40}\times 100\%=25\%$ và góc là $25\%\times 360^\circ=90^\circ$.
Sản phẩm cuối cùng: biểu đồ hình quạt tròn có tiêu đề, chú giải, phần trăm, tổng số đối tượng và ghi nguồn; tổng các tỉ lệ bằng 100%, tổng các góc bằng 360°.