Giáo án Bài 29. Làm quen với biến cố

Huy động kinh nghiệm sẵn có của HS về việc dự đoán kết quả của một phép thử và xác định nhiệm vụ học tập: phân loại các sự kiện có thể xảy ra.

GV gieo một xúc xắc sáu mặt ghi 1 đến 6 và yêu cầu HS dự đoán nhanh, ghi vào vở, khả năng xảy ra của ba sự kiện: (1) “Ra số nhỏ hơn 7”; (2) “Ra số 8”; (3) “Ra số chẵn”. Sau đó GV gieo xúc xắc để kiểm tra. Câu hỏi: “Có sự kiện nào mà bạn chắc chắn sẽ xảy ra không? Có sự kiện nào không bao giờ xảy ra không? Sự kiện nào có thể xảy ra mà cũng có thể không?”

HS nhận ra có ba kiểu sự kiện khác nhau: sự kiện (1) luôn xảy ra, sự kiện (2) không bao giờ xảy ra, sự kiện (3) có thể xảy ra hoặc không. GV ghi tên bài “Làm quen với biến cố” và nêu nhiệm vụ: phân loại được biến cố thành chắc chắn, không thể, ngẫu nhiên.

Hình thành khái niệm biến cố chắc chắn và biến cố không thể bằng cách so sánh biến cố với tập hợp tất cả kết quả có thể của phép thử.

Nhóm 4 bạn hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên khăn trải bàn. Nhiệm vụ: (a) Liệt kê tập kết quả có thể khi gieo xúc xắc và khi rút một thẻ trong bộ thẻ 2, 4, 6. (b) Với mỗi biến cố “Ra số nhỏ hơn 7”, “Ra số 8”, “Rút được số chẵn”, kiểm tra xem mọi kết quả có thuộc biến cố không, và có kết quả nào thuộc biến cố không. (c) Phát biểu quy tắc: khi nào biến cố là chắc chắn, khi nào là không thể.

Tập kết quả khi gieo xúc xắc: {1, 2, 3, 4, 5, 6}; tập kết quả khi rút thẻ: {2, 4, 6}.
Biến cố chắc chắn: mọi kết quả của phép thử đều làm biến cố xảy ra. Ví dụ: “Ra số nhỏ hơn 7” là chắc chắn; “Rút được số chẵn” khi thẻ là 2, 4, 6 cũng chắc chắn.
Biến cố không thể: không có kết quả nào của phép thử làm biến cố xảy ra. Ví dụ: “Ra số 8” là không thể vì không có mặt nào ghi 8.
Kết luận HS rút ra: Biến cố chắc chắn luôn xảy ra; biến cố không thể không bao giờ xảy ra.

Hình thành khái niệm biến cố ngẫu nhiên; nhận biết biến cố có thể xảy ra hoặc không và thấy rằng việc phân loại phụ thuộc vào tập kết quả của phép thử.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2, phần 1: tung đồng xu và xét biến cố “Ra sấp”; xét biến cố “Ra số chẵn” khi gieo xúc xắc. Phần 2: xét hộp chỉ có bi đỏ, biến cố “Rút được bi xanh”; sau đó thêm một bi xanh và xét lại. Câu hỏi: “Biến cố này có thể xảy ra không? Có thể không xảy ra không? Tập kết quả thay đổi thế nào?”

Biến cố ngẫu nhiên: có ít nhất một kết quả làm biến cố xảy ra và có ít nhất một kết quả không làm biến cố xảy ra. Ví dụ: “Ra sấp” là ngẫu nhiên vì tập kết quả là {sấp, ngửa}; “Ra số chẵn” là ngẫu nhiên vì có thể ra 2, 4, 6 hoặc ra 1, 3, 5.
Phân loại phụ thuộc tập kết quả: hộp chỉ có bi đỏ thì “Rút được bi xanh” là không thể; khi thêm một bi xanh, tập kết quả gồm bi đỏ và bi xanh nên biến cố trở thành ngẫu nhiên.
Kết luận HS rút ra: Điều thường gặp hoặc điều hiếm gặp không tự động là chắc chắn hay không thể; cần xét đầy đủ tập kết quả.

Vận dụng ba loại biến cố để phân loại các biến cố cụ thể; sửa quan niệm sai về điều thường gặp và điều hiếm gặp.

HS làm bài tập trong Phiếu học tập số 2, phần 3, gồm: (1) Gieo xúc xắc 1 đến 6: “Ra số nhỏ hơn 7”, “Ra số 8”, “Ra số chẵn” thuộc loại nào? (2) Rút một thẻ trong bộ 2, 4, 6: xét đúng/sai các mệnh đề “Rút số chẵn là chắc chắn”, “Rút số lớn hơn 5 là không thể”, “Rút số lẻ là không thể”. (3) Tung đồng xu: ghép biến cố với loại (ra sấp hoặc ngửa; ra mặt ghi 7; ra sấp). Sau đó GV hướng dẫn HS làm thêm các bài tương tác trên học liệu số NeoEdu nếu còn thời gian.

(1) “Ra số nhỏ hơn 7”: chắc chắn (mọi mặt 1 đến 6 đều nhỏ hơn 7). “Ra số 8”: không thể (không có mặt ghi 8). “Ra số chẵn”: ngẫu nhiên (có thể ra 2, 4, 6 hoặc ra 1, 3, 5).
(2) a) Đúng: rút số chẵn là chắc chắn. b) Sai: rút số lớn hơn 5 là ngẫu nhiên, vì thẻ 6 lớn hơn 5 nhưng thẻ 2 và 4 thì không. c) Đúng: rút số lẻ là không thể vì không có thẻ lẻ.
(3) “Ra sấp hoặc ngửa”: chắc chắn; “Ra mặt ghi 7”: không thể; “Ra sấp”: ngẫu nhiên (tập kết quả chỉ gồm sấp và ngửa).

Vận dụng kiến thức vào các tình huống đời sống có phép thử quen thuộc; biết tự tạo ví dụ cho từng loại biến cố.

GV nêu tình huống: Lớp chọn bạn trực nhật bằng cách bốc thăm từ hộp chứa 5 thăm ghi tên 5 bạn trong tổ, trong đó có 3 bạn nam và 2 bạn nữ. Các biến cố: (a) “Bạn được chọn là bạn có tên trong danh sách tổ”; (b) “Bạn được chọn là bạn nữ”; (c) “Bạn được chọn có tên không có trong danh sách tổ”. HS phân loại từng biến cố và tự viết thêm một biến cố chắc chắn, một biến cố không thể, một biến cố ngẫu nhiên gắn với một phép thử trong đời sống.

(a) Chắc chắn, vì mọi thăm đều ghi tên bạn trong tổ. (b) Ngẫu nhiên, vì có thể bốc được thăm nữ hoặc thăm nam. (c) Không thể, vì không có thăm nào ngoài danh sách. HS viết được ít nhất ba ví dụ đúng, mỗi ví dụ nêu rõ phép thử và tập kết quả.