Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 41 – Tập 2

Huy động kiến thức sẵn có về dấu ngoặc kép, ngoặc đơn và dấu chấm lửng; xác định nhiệm vụ của tiết học là ôn lại và vận dụng các dấu câu này.

GV chiếu ba câu: (1) Lan nói: “Mình đã hiểu.” (2) Thư viện trường có sách về Na (bạn cùng lớp). (3) Chúng em đếm được ba loại cây: tre, bàng, phượng… HS cho biết mỗi dấu câu được dùng để làm gì. GV hỏi: “Dấu ngoặc kép trong câu (1) và câu (2) có giống nhau không?”, “Dấu chấm lửng trong câu (3) báo hiệu điều gì?”

HS nêu được: dấu ngoặc kép trong câu (1) dẫn lời nói trực tiếp của Lan; ngoặc đơn trong câu (2) thêm thông tin giải thích về Na; dấu chấm lửng trong câu (3) đánh dấu danh sách chưa hết. Nhiệm vụ tiết học: ôn lại tác dụng của các dấu câu và luyện tập trong ngữ cảnh.

Hệ thống hoá tác dụng của dấu ngoặc kép, ngoặc đơn, dấu chấm lửng; phân biệt trích dẫn với tóm lược.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc phần Nhận biết trong ngữ cảnh và Cách dùng và tránh nhầm trong SGK, hoàn thành phiếu. Câu hỏi GV đặt ra: (a) Khi nào dùng ngoặc kép để dẫn lời nói trực tiếp? Khi nào dùng ngoặc kép để đánh dấu cách dùng đặc biệt? (b) Ngoặc đơn dùng để làm gì? (c) Dấu chấm lửng có những tác dụng nào và phải dựa vào đâu để chọn tác dụng? (d) Trích dẫn khác tóm lược ở điểm nào? Vì sao với tác phẩm hiện đại nên ưu tiên tóm lược?

Kết quả phiếu (dự kiến):

• Ngoặc kép: dẫn lời nói trực tiếp (“Mình đã hiểu.”); đánh dấu tên gọi hoặc cách dùng đặc biệt (“mái nhà” của chim).
• Ngoặc đơn: thêm thông tin giải thích, chú thích, không làm thay đổi cấu trúc câu chính.
• Chấm lửng: liệt kê chưa hết (“Có tre, bàng, phượng…”); ngập ngừng (“Tớ… chưa biết”); giãn nhịp trước điều bất ngờ (“Người đến nhận giải là… cả tổ!”). Muốn chọn tác dụng phải đọc ngữ cảnh.
• Trích dẫn: giữ đúng lời và có nguồn. Tóm lược: diễn đạt ý chính bằng lời riêng nhưng vẫn nêu tác phẩm.
• Với tác phẩm hiện đại trong bài học, ưu tiên tóm lược thay vì sao chép dài.
  Kiến thức HS rút ra: dấu câu phải phục vụ tính rõ và trung thực.

Củng cố nhận biết tác dụng của dấu câu và phân biệt trích dẫn với tóm lược qua các bài tập đã cho trong SGK.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong SGK trang 41 (trắc nghiệm, đánh giá đúng – sai, ghép hiện tượng với ý nghĩa). GV có thể dùng học liệu NeoEdu để HS làm bài tập tương tác và kiểm tra nhanh.
Đề bài 1: Cách nào trung thực khi kể lại ý một tác giả bằng lời em? A. Gán cho nhân vật khác; B. Nêu là tóm lược và ghi tác phẩm; C. Đặt ngoặc kép rồi nói nguyên văn; D. Không cần nguồn vì đổi vài từ.
Đề bài 2: Ngoặc đơn trong “Na (bạn cùng lớp) đi trước” bổ sung: A. thông tin về Na; B. một lượt đối thoại; C. phép tính; D. mệnh lệnh.
Đề bài 3: Dấu chấm lửng trong câu “Mở chiếc hộp cuối cùng, chúng em thấy… một hạt mầm!” có tác dụng nổi bật nào? A. bỏ ngỏ danh sách các vật; B. ghi chú về nguồn tài liệu; C. ngắt lời do quên tên; D. tạo khoảng chờ trước điều bất ngờ.
Đề bài 4: Đánh giá đúng (Đ) hay sai (S): a) trích dẫn – giữ nguyên lời có nguồn; b) tóm lược – giữ nguyên lời có nguồn.
Đề bài 5: Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: trích dẫn; tóm lược.

Đáp án:

• Bài 1: B. Tóm lược không phải trích dẫn nhưng cần quy nguồn.
• Bài 2: A. Phần trong ngoặc là chú thích.
• Bài 3: D. Dấu chấm lửng đặt trước thứ xuất hiện bất ngờ trong hộp, làm chậm nhịp đọc; câu vẫn hoàn chỉnh, không có danh sách bỏ ngỏ.
• Bài 4: a) Đ; b) S. Tóm lược là diễn đạt ý chính bằng lời riêng có quy nguồn.
• Bài 5: trích dẫn ↔ giữ nguyên lời có nguồn; tóm lược ↔ diễn đạt ý chính bằng lời riêng có quy nguồn.

Vận dụng các dấu ngoặc kép, ngoặc đơn, dấu chấm lửng để viết câu và đoạn văn ngắn về thế giới tưởng tượng, có giải thích tác dụng của dấu câu.

HS làm cá nhân ba nhiệm vụ (bài tập 6, 7, 8 trong SGK trang 41):

• Bài 6: Viết hai câu mới dùng chấm lửng với hai tác dụng khác nhau và giải thích vị trí đặt dấu.
• Bài 7: Viết đoạn 3–4 câu kể một cuộc khám phá tưởng tượng, có một dấu chấm lửng và một từ trong ngoặc kép mang nghĩa đặc biệt; giải thích hai dấu.
• Bài 8: So sánh tác dụng ngoặc kép trong hai câu: Lan nói: “Mình đã hiểu.” / Những tán cây là “mái nhà” của chim.
  Câu hỏi GV đặt ra: “Ngoặc kép trong câu của em đang dẫn lời hay đánh dấu cách gọi đặc biệt?”, “Chấm lửng của em tạo chờ đợi hay liệt kê?”

Sản phẩm dự kiến:

• Bài 6 (4 điểm đúng dấu, 4 điểm phân biệt hai tác dụng, 2 điểm diễn đạt). Ví dụ: “Thư viện có truyện, thơ, sách khoa học…” (bỏ ngỏ danh sách); “Người bước vào lại là… bà ngoại!” (trì hoãn thông tin để tạo bất ngờ).
• Bài 7 (đoạn có mạch 2 điểm; chấm lửng đúng 3 điểm; ngoặc kép đúng 3 điểm; giải thích 2 điểm). Ví dụ: “Chúng em tiến vào căn phòng tối. Giữa phòng là… một khu vườn thu nhỏ! Những chiếc lá là các “máy thu” ánh sáng của tàu.” Chấm lửng tạo chờ đợi; ngoặc kép báo cách gọi tưởng tượng, không phải tên thiết bị có thật. Không chấm theo một ý tưởng mẫu.
• Bài 8: Câu đầu dẫn lời nói trực tiếp của Lan; câu sau đánh dấu cách gọi theo nghĩa đặc biệt: tán cây che chở chim như mái nhà, không phải ngôi nhà xây.