Giáo án Ôn tập học kì 1 – Phiếu học tập số 1

HS đọc độc lập ngữ liệu mới, bước đầu nhận ra hình ảnh và cảm xúc chính, từ đó xác định nhiệm vụ ôn tập trong tiết học.

HS đọc thầm ngữ liệu mới (8 dòng thơ “Nắng ghé qua hiên / Mẹ hong trang vở / Gió cũng khẽ thở / Sợ chữ bay đi / Em ngồi bên cửa / Chép lại điều hay / Một dòng hôm nay / Giữ điều em nhớ”). GV đặt câu hỏi: (1) Em thấy những hình ảnh nào trong bài thơ? (2) Các hình ảnh ấy gợi cho em điều gì về việc học? (3) Hai câu “Gió cũng khẽ thở / Sợ chữ bay đi” có điều gì thú vị? Từ đó GV nêu nhiệm vụ ôn tập: đọc hiểu, nhận diện biện pháp tu từ, phân biệt dữ kiện với suy luận.

• Danh sách 3–4 hình ảnh HS nhận ra: nắng, hiên nhà, mẹ, trang vở, gió, cửa, chữ, điều hay, dòng hôm nay.
• Nhận xét ban đầu: bài thơ gợi sự chăm chút (mẹ hong vở, gió khẽ thở để chữ không bay đi) và niềm trân trọng việc học, việc chép lại “điều hay”.
• Nhiệm vụ ôn tập được ghi lên bảng: 1) Dạng văn bản và mạch ý; 2) Biện pháp tu từ; 3) Dữ kiện và suy luận.

HS xác định được dạng ngữ liệu, mạch ý và chi tiết tiêu biểu; giải thích được chủ đề bằng chi tiết cụ thể.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, trả lời các câu hỏi:
(1) Ngữ liệu thuộc dạng nào trong các dạng: thơ bốn chữ, truyện, nghị luận, văn bản thông tin? Căn cứ vào hình thức và mục đích của ngữ liệu.
(2) Ngữ liệu có mạch ý như thế nào? Sắp xếp theo trình tự: “Nắng và mẹ hong vở” → “Em ngồi chép điều hay” → “Trang viết giữ kí ức”.
(3) Ý chính phù hợp nhất là gì? Chọn trong các phương án: cổ vũ thắng thua; giới thiệu một món hàng; phủ nhận việc lắng nghe người khác; sự chăm chút và kí ức việc học.
(4) Trong ngữ liệu có chi tiết nào trong các chi tiết sau: một cuộc thi bơi trong hồ; một bữa tiệc sinh nhật; Mẹ hong trang vở; một chuyến bay sang châu Âu?
(5) Giải thích một chi tiết cho thấy chủ đề (ví dụ: “Mẹ hong trang vở”).

• Dạng thức: thơ bốn chữ (mỗi dòng 4 chữ, có ngắt nhịp đều); đáp án A.
• Mạch ý: Nắng và mẹ hong vở → Em ngồi chép điều hay → Trang viết giữ kí ức.
• Ý chính: sự chăm chút và kí ức việc học (đáp án D).
• Chi tiết có trong ngữ liệu: Mẹ hong trang vở (đáp án C).
• Mẫu lời giải: “Chi tiết ‘Mẹ hong trang vở’ cho thấy sự chăm chút của mẹ đối với việc học của con; trang vở được phơi nắng và được giữ gìn, đó là dấu ấn của kí ức học tập.”

HS nhận diện được so sánh, nhân hóa, cách nói giảm; giải thích được tác dụng của các biện pháp này trong câu.

GV đưa các câu ngữ liệu riêng của phần tiếng Việt (không mặc định nằm trong bài thơ đọc hiểu): (a) “Mặt hồ như tấm gương”; (b) “Bàng già dang tay che nắng”; (c) trong lời báo tang: “Ông đã đi xa”. HS trả lời: biện pháp tu từ nào được dùng trong (a), (b)? Cách nói ở (c) có tác dụng gì? GV nhấn mạnh: đây là câu ôn tiếng Việt riêng, không phải câu trong bài thơ.

• (a) “Mặt hồ như tấm gương”: biện pháp so sánh; từ “như” nối mặt hồ với gương ở nét phẳng, sáng.
• (b) “Bàng già dang tay che nắng”: biện pháp nhân hóa; “dang tay” là hành động của người được gán cho cây.
• (c) “Ông đã đi xa” trong lời báo tang: cách nói giảm, làm giảm sự nặng nề khi nói về mất mát, không phải nói về quãng đường.
• Kết luận HS ghi vào vở: biện pháp tu từ được nhận diện qua dấu hiệu hình thức (từ “như”, hành động của người) và tác dụng trong ngữ cảnh.

HS củng cố nhận diện dạng ngữ liệu, ý chính, chi tiết, biện pháp tu từ qua các câu trắc nghiệm có đáp án.

HS làm các câu trắc nghiệm trong Phiếu học tập số 1 (câu 2 đến câu 8):

• Câu 2: Ngữ liệu được viết theo dạng nào? A. thơ bốn chữ; B. truyện; C. nghị luận; D. văn bản thông tin.
• Câu 3: Ý chính phù hợp nhất là gì? A. chỉ cổ vũ thắng thua; B. chỉ giới thiệu một món hàng; C. phủ nhận việc lắng nghe người khác; D. sự chăm chút và kí ức việc học.
• Câu 4: Chi tiết nào có trong ngữ liệu? A. một cuộc thi bơi trong hồ; B. một bữa tiệc sinh nhật không được nhắc; C. Mẹ hong trang vở; D. một chuyến bay sang châu Âu.
• Câu 5: Sắp xếp trình tự ý của ngữ liệu.
• Câu 6: “Mặt hồ như tấm gương” dùng biện pháp chính nào? A. liệt kê; B. hoán dụ; C. so sánh; D. nói quá.
• Câu 7: “Bàng già dang tay che nắng” dùng biện pháp nào? A. đảo ngữ; B. nhân hóa; C. nói giảm; D. so sánh trực tiếp.
• Câu 8: Cách nói “ông đã đi xa” trong lời báo tang có tác dụng gì? A. giảm sự nặng nề khi nói về mất mát; B. xác định quãng đường; C. tả lịch du lịch; D. nói ông còn sống ở nơi khác.
  HS có thể làm trực tiếp trên NeoEdu (bài tập tương tác) nếu lớp có thiết bị.

Đáp án và căn cứ:

• Câu 2: A. Dựa vào hình thức (các dòng bốn chữ) và mục đích ngữ liệu.
• Câu 3: D. Đọc các câu liên kết quanh ý: sự chăm chút và kí ức việc học.
• Câu 4: C. Chi tiết trực tiếp: “Mẹ hong trang vở”.
• Câu 5: Nắng và mẹ hong vở → Em ngồi chép điều hay → Trang viết giữ kí ức.
• Câu 6: C. Từ “như” nối mặt hồ với gương ở nét phẳng, sáng.
• Câu 7: B. “Dang tay” là hành động người gán cho cây.
• Câu 8: A. Trong ngữ cảnh báo tang, “đi xa” là cách nói giảm về qua đời.

HS phân biệt được điều văn bản nói với suy luận riêng và viết được đoạn văn ngắn có căn cứ.

HS thực hiện câu 9 và câu 10 của Phiếu học tập số 1:

• Câu 9: Giải thích một chi tiết cho thấy chủ đề “sự chăm chút và kí ức việc học” (gợi ý: chi tiết “Mẹ hong trang vở”).
• Câu 10: Viết đoạn 5–7 câu phân biệt điều văn bản nói với suy luận riêng của em. Nêu một dữ kiện rõ ràng từ ngữ liệu, sau đó đưa nhận xét có dấu hiệu suy luận như “em nghĩ”, kèm căn cứ. Không thêm sự việc không có trong ngữ liệu rồi nhận đó là nội dung văn bản.

Hướng tham khảo (lời giải bài tự luận chỉ là gợi ý, HS có thể diễn đạt khác):

• Câu 9: Thang điểm gợi ý: chi tiết đúng (4 điểm); lí giải (4 điểm); diễn đạt (2 điểm). Mẫu: “Chi tiết ‘Mẹ hong trang vở’ cho thấy mẹ chăm chút đến việc học của con; trang vở được phơi nắng và gìn giữ, nên việc học hiện lên như một kỉ niệm đáng trân trọng.”
• Câu 10: Thang điểm gợi ý: phân biệt đúng (4 điểm); căn cứ (4 điểm); diễn đạt (2 điểm). Mẫu: “Bài thơ viết ‘Em ngồi bên cửa / Chép lại điều hay’ (dữ kiện). Em nghĩ bạn nhỏ rất yêu việc học vì bạn chọn chép lại điều hay (suy luận của em, căn cứ là hành động chép lại).”

HS vận dụng kiến thức đọc hiểu, tiếng Việt và cách phân biệt dữ kiện với suy luận để viết đoạn văn ngắn về một kỉ niệm học tập có ý nghĩa với bản thân.

GV nêu nhiệm vụ: Viết đoạn văn 5–7 câu với chủ đề “Điều em nhớ nhất trong học kì 1”. Đoạn văn cần: (1) nêu một việc đã làm trong học kì 1 (dữ kiện của em); (2) nêu cảm nghĩ hoặc điều rút ra (suy luận của em, có căn cứ); (3) dùng ít nhất một biện pháp tu từ đã học (so sánh, nhân hóa hoặc nói giảm). Có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trong lớp.

Sản phẩm gợi ý: đoạn văn 5–7 câu, có một câu dữ kiện rõ ràng, một câu suy luận có dấu hiệu nhận biết và căn cứ, một biện pháp tu từ đúng chức năng.
Mẫu tham khảo: “Học kì 1 để lại trong em nhiều kỉ niệm đẹp. Em nhớ buổi chép lại bài thơ trong giờ Ngữ văn, các dòng chữ nằm ngay ngắn như hàng cây thẳng tắp. Em nghĩ việc học sẽ bền hơn khi ta biết trân trọng từng trang vở, vì mỗi trang đều chứa một điều hay.”