Giáo án Tri thức ngữ văn trang 89 – Tập 1

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về người nói và cảm xúc trong thơ; xác định vấn đề và nhiệm vụ của bài học.

GV trình chiếu hai câu hỏi: (1) Khi đọc một bài thơ, em hỏi ai đang nói và người ấy đang cảm thấy điều gì? (2) Cảm xúc trong bài thơ thay đổi thế nào từ đầu đến cuối? HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút rồi chia sẻ nhanh với bạn bên cạnh. Sau đó GV dẫn: hai ý hỏi trên tương ứng với hai khái niệm quan trọng của bài là chủ thể trữ tình và mạch cảm xúc.

HS nêu được ít nhất hai câu hỏi định hướng: “Ai là người nói trong bài thơ?” và “Cảm xúc đi từ đâu đến đâu?”. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: hiểu bốn khái niệm và dùng chúng để đọc một bài thơ cụ thể.

Nêu đúng nội dung của bốn khái niệm: chủ thể trữ tình, mạch cảm xúc, hình ảnh thơ, nghị luận văn học; giải thích được sự khác nhau giữa chủ thể trữ tình và mạch cảm xúc.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. HS đọc khung “Khái niệm để đọc và viết”, ghép từng khái niệm với nội dung tương ứng, sau đó trả lời câu hỏi: “Chủ thể trữ tình và mạch cảm xúc khác nhau ở điểm nào? Mỗi khái niệm trả lời câu hỏi gì khi đọc thơ?”. GV nhấn mạnh: khái niệm được hiểu theo định nghĩa trong bài, không đồng nhất tác giả với người nói trong văn bản.

Bốn cặp ghép đúng: chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong thơ; mạch cảm xúc – sự vận động của tình cảm qua văn bản; hình ảnh thơ – hình tượng ngôn từ có sức gợi cảm; nghị luận văn học – bàn tác phẩm bằng ý kiến, lí lẽ, bằng chứng. Hai ý giải thích chính: chủ thể trữ tình trả lời câu hỏi “ai đang bộc lộ cảm xúc”; mạch cảm xúc trả lời câu hỏi “cảm xúc vận động như thế nào”.

Vận dụng khái niệm như công cụ để nêu câu hỏi cụ thể, chỉ ra chi tiết trong bản tóm lược và lí giải được tác dụng của chi tiết.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, đọc bản tóm lược Mùa xuân nho nhỏ – Thanh Hải trong SGK. Nhóm thực hiện ba việc: (1) Tìm chi tiết thể hiện người nói và ước nguyện của người nói; (2) Vẽ mạch cảm xúc từ đầu đến cuối bản tóm lược theo sơ đồ mũi tên; (3) Nêu một câu hỏi phân tích dùng khái niệm hình ảnh thơ hoặc chủ thể trữ tình, kèm chi tiết và một câu lí giải ngắn. GV nhắc: không gọi tên biện pháp thay cho phân tích.

Phiếu học tập số 2 có các nội dung: - Chi tiết về người nói: người nói bày tỏ ước nguyện được góp một phần nhỏ bé, bền bỉ vào đời chung. - Sơ đồ mạch cảm xúc: cảnh mùa xuân có dòng sông, hoa và tiếng chim → cảm xúc hướng đến đất nước, con người đang lao động, bảo vệ cuộc sống → ước nguyện góp phần nhỏ bé → kết thúc ngân vang tình yêu quê hương. - Hình ảnh thơ: mùa xuân chuyển từ mùa của thiên nhiên sang biểu tượng sức sống đất nước và khát vọng dâng hiến. - Một câu hỏi mẫu: “Vì sao cái nhỏ bé trong ước nguyện của người nói lại được nhấn mạnh?” kèm lí giải: cái nhỏ được nói bằng sự chân thành, tự nguyện nên không mang tính tự ti.

Kiểm tra và củng cố việc hiểu đúng nội dung bốn khái niệm, phân biệt được các khái niệm dễ nhầm lẫn.

HS làm nhanh năm bài tập trong mục Bài tập của Tri thức ngữ văn trang 89: (1) Ghép khái niệm với nội dung; (2) Chọn định nghĩa của chủ thể trữ tình; (3) Chọn định nghĩa của mạch cảm xúc; (4) Chọn định nghĩa của hình ảnh thơ; (5) Đúng hay sai theo các khái niệm. GV chiếu từng câu, HS giơ thẻ hoặc ghi vào vở, sau đó chữa bài cùng lớp.

Đáp án: (1) chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong thơ; mạch cảm xúc – sự vận động của tình cảm qua văn bản; hình ảnh thơ – hình tượng ngôn từ có sức gợi cảm; nghị luận văn học – bàn tác phẩm bằng ý kiến, lí lẽ, bằng chứng. (2) Đáp án A: tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong thơ. (3) Đáp án D: sự vận động của tình cảm qua văn bản. (4) Đáp án C: hình tượng ngôn từ có sức gợi cảm. (5) a) Đúng; b) Sai, vì mạch cảm xúc là sự vận động của tình cảm qua văn bản, không phải hình tượng ngôn từ có sức gợi cảm.

Vận dụng khái niệm để viết nhận xét có căn cứ, tránh dùng khái niệm như nhãn có sẵn mà không chỉ ra chi tiết.

GV nêu tình huống: một bạn viết “Bài thơ có chủ thể trữ tình rõ ràng và mạch cảm xúc hay” nhưng không chỉ ra chi tiết nào. HS viết lại một nhận xét ngắn (3–4 câu) về bản tóm lược Mùa xuân nho nhỏ, có nêu chi tiết, lí giải tác dụng và dùng đúng khái niệm. Phần này HS hoàn thành trên lớp, phần sau GV giao về nhà.

Mẫu nhận xét tham khảo: “Người nói trong bản tóm lược là người bày tỏ ước nguyện được góp một phần nhỏ bé, bền bỉ vào đời chung. Chi tiết này cho thấy chủ thể trữ tình không chỉ ngắm mùa xuân mà còn muốn tham gia vào cuộc sống chung. Cái nhỏ được nói bằng sự chân thành, tự nguyện nên lời thơ không thành khẩu hiệu.” Tiêu chí: có nhận xét, có chi tiết trong văn bản, có lí giải tác dụng, dùng đúng khái niệm.