Giáo án Tri thức ngữ văn trang 39 – Tập 1

Tạo tình huống để HS nhận ra dòng thơ có số tiếng khác nhau và hiểu nhu cầu cần có khái niệm để gọi tên các hình thức đó.

GV đọc diễn cảm hai câu thơ mẫu do GV soạn: “Nắng nghiêng bên cửa / Gió mát về trưa”. Sau đó GV đọc tiếp hai câu: “Nắng nghiêng bên cửa nhỏ / Gió mát thổi về trưa”. HS đếm số tiếng trong từng dòng và nêu nhận xét ban đầu về sự khác nhau. Câu hỏi GV đặt ra: “Các dòng thơ này khác nhau ở điểm nào? Nếu gọi tên theo số tiếng trong dòng thì em sẽ gọi hai loại thơ này là gì?”

HS đếm được: dòng “Nắng nghiêng bên cửa” có bốn tiếng; dòng “Nắng nghiêng bên cửa nhỏ” có năm tiếng. HS nêu được nhận xét ban đầu: hai dòng khác nhau về số tiếng, dòng thứ nhất là dạng bốn chữ, dòng thứ hai là dạng năm chữ. Từ đó HS dự đoán bài học sẽ giải thích các tên gọi này.

HS nêu đúng khái niệm thơ bốn chữ, thơ năm chữ, vần chân và nhịp thơ; phân biệt được các khái niệm dựa trên số tiếng, sự hòa âm cuối dòng và cách ngắt âm điệu.

HS đọc phần Tri thức ngữ văn trang 39 (Khái niệm để đọc và viết) và Ghi nhớ. Các nhóm 4 người thảo luận Phiếu học tập số 1, điền nội dung vào bảng gồm bốn cột: khái niệm, nội dung hiểu đúng, cách nhận biết trong dòng thơ, ví dụ minh họa. Trong nhóm, HS lần lượt đọc to hai câu thơ mẫu “Nắng nghiêng bên cửa / Gió mát về trưa” và chỉ ra chỗ ngắt nhịp, chỗ hòa âm ở cuối dòng. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Thơ bốn chữ khác thơ năm chữ ở điểm nào? (2) Vần chân được nhận biết ở đâu trong dòng thơ? (3) Nhịp thơ có phải là số tiếng trong dòng không? Vì sao?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung: thơ bốn chữ là dòng thơ thường gồm bốn tiếng; thơ năm chữ là dòng thơ thường gồm năm tiếng; vần chân là sự hòa âm ở cuối dòng (nhận biết ở tiếng cuối các dòng thơ); nhịp thơ là cách ngắt và vận động âm điệu (không đồng nhất với số tiếng, vì cùng một số tiếng có thể ngắt nhịp khác nhau). HS rút ra kết luận: khái niệm chữ đếm số tiếng, vần chân nói về âm hưởng cuối dòng, nhịp thơ nói về cách đọc và ngắt âm điệu.

HS vận dụng đúng bốn khái niệm để ghép nội dung, chọn đáp án và xác định tính đúng sai của các phát biểu.

HS làm bài tập 1 (ghép khái niệm với nội dung), bài tập 2, 3, 4 (trắc nghiệm) và bài tập 5 (đúng sai). Có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để HS kiểm tra nhanh. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao khái niệm này không phải là khái niệm kia?”

Bài 1: thơ bốn chữ – dòng thơ thường gồm bốn tiếng; thơ năm chữ – dòng thơ thường gồm năm tiếng; vần chân – sự hòa âm ở cuối dòng; nhịp thơ – cách ngắt và vận động âm điệu. Bài 2: C (dòng thơ thường gồm bốn tiếng). Bài 3: B (dòng thơ thường gồm năm tiếng). Bài 4: A (sự hòa âm ở cuối dòng). Bài 5: a) Đ; b) S, vì thơ năm chữ là dòng thơ thường gồm năm tiếng, còn sự hòa âm ở cuối dòng là vần chân.

HS vận dụng một khái niệm của bài để đặt câu hỏi phân tích cụ thể, nối với chi tiết trong văn bản và lí giải có căn cứ, đồng thời nhận xét được cách dùng khái niệm như nhãn có sẵn.

HS đọc bản tóm lược bài thơ Đồng dao mùa xuân (Nguyễn Khoa Điềm) trong Phiếu học tập số 2. HS chọn một khái niệm (thơ bốn chữ hoặc thơ năm chữ), viết một câu hỏi phân tích hướng vào một chi tiết trong bản tóm lược, sau đó nêu một nhận xét có căn cứ. Câu hỏi GV đặt ra: “Chi tiết nào trong bản tóm lược giúp em nhận ra đặc điểm đó? Chi tiết ấy làm rõ điều gì về sự hi sinh?”

Câu hỏi mẫu: “Vì sao dòng bốn tiếng và âm hưởng gần đồng dao lại làm lời tưởng niệm vừa dễ nhớ vừa xúc động?” Lí giải mẫu: câu hỏi nối với chi tiết dòng bốn tiếng, giải thích tác dụng dễ nhớ và xúc động của lời tưởng niệm. Nhận xét mẫu: “Những nét đời thường của người lính được giữ trong kí ức, nên sự hi sinh trở nên gần gũi và thấm thía; câu nhận xét này dựa vào chi tiết trong bản tóm lược, không chỉ gọi tên biện pháp.” HS hiểu rằng: chỉ gọi tên khái niệm là chưa đủ, cần chỉ ra chi tiết và lí giải tác dụng.