Giáo án Tóm tắt văn bản theo những yêu cầu khác nhau về độ dài

Tạo tình huống để HS nhận ra cần giữ lại ý cốt lõi khi rút gọn một câu chuyện và việc thu gọn có thể theo nhiều độ dài khác nhau.

HS đọc câu hỏi GV chiếu lên màn hình: “Nếu chỉ được kể lại câu chuyện em vừa đọc trong một câu, em sẽ giữ lại những gì? Nếu được kể trong khoảng năm câu thì thêm những gì?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trao đổi với bạn cùng bàn.

Mỗi HS viết được một câu tóm tắt ngắn gồm nhân vật, sự việc chính và kết quả; nêu được ít nhất một điều cần thêm khi tăng dung lượng (ví dụ: nguyên nhân, diễn biến, cảm xúc của nhân vật). Kết luận ban đầu: rút gọn cần giữ mạch chính; mở rộng cần thêm chi tiết có tác dụng với chuyển biến.

HS nêu được yêu cầu chung của bản tóm tắt và các bước thực hiện; nhận biết được những gì bản ngắn và bản dài cùng giữ lại.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, đọc hai bản tóm tắt trong mục “Đọc một sản phẩm hoàn chỉnh” của bài học. Nhóm trả lời lần lượt các câu hỏi: (1) Nhân vật nào được giữ ở cả hai bản? (2) Sự việc chính nào xuất hiện ở cả hai bản? (3) Bản dài thêm những chi tiết nào so với bản ngắn? (4) Bản ngắn lược những gì? (5) Quan hệ nguyên nhân–kết quả (nước dâng, chim phải bay, chim vào bờ an toàn) được thể hiện ở đâu trong hai bản? Sau đó nhóm đọc quy trình: đọc toàn văn, lập danh sách ý, chọn theo dung lượng, viết bằng lời mình, đối chiếu.

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Kết quả chính:

• Nhân vật: Mon, Mên và bầy chim non.
• Sự việc chính: hai anh em lo cho bầy chim khi đêm mưa; nước dâng; chim non cất cánh và vào bờ an toàn; hai đứa trẻ xúc động.
• Bản dài thêm: Mon tỉnh giấc và nghĩ tới bầy chim; cuộc trò chuyện với Mên; hai anh em ra bờ sông theo dõi; chim chao xuống rồi vươn lên; hai đứa trẻ khóc vì nhẹ nhõm.
• Bản ngắn lược: đối thoại và diễn biến từng chặng bay.
• Quan hệ nguyên nhân–kết quả: nước dâng làm chim phải bay; chim bay và vượt qua nên vào được bờ an toàn.
  Kết luận: yêu cầu chung là giữ nhân vật, sự việc chính và quan hệ nguyên nhân–kết quả; không thêm đánh giá như là sự kiện; quy trình gồm năm bước.

HS giải thích được vì sao phải giữ hay lược một chi tiết khi thay đổi độ dài tóm tắt, qua đó hiểu vai trò của chi tiết với chuyển biến câu chuyện.

Hoạt động mảnh ghép. Vòng 1: nhóm 4 của explore 1 chia công việc, mỗi HS nhận một thẻ chi tiết thuộc bản dài (ví dụ: “Mon tỉnh giấc và nghĩ tới bầy chim”; “Hai anh em tìm ra bờ sông theo dõi”; “Có con chao xuống rồi lại vươn lên”; “Hai đứa trẻ khóc vì nhẹ nhõm”; “Nước dâng gần phủ bãi”). Vòng 2: HS có cùng thẻ hoặc cùng câu hỏi họp thành nhóm chuyên gia để thống nhất. Vòng 3: HS quay về nhóm cũ, trình bày ý kiến và cùng hoàn thành Phiếu học tập số 2: mỗi chi tiết ghi “giữ cho bản ngắn”, “chỉ giữ cho bản dài” hoặc “bỏ” kèm lí do.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành. Kết quả dự kiến:

• Nước dâng gần phủ bãi: giữ cho cả hai bản vì là nguyên nhân khiến chim phải bay.
• Chim cất cánh và vào bờ an toàn: giữ cho cả hai bản vì là sự việc chính và kết quả.
• Nỗi lo của Mon và Mên: giữ cho cả hai bản vì tạo động cơ cho hành động.
• Hai anh em tìm ra bờ sông theo dõi: chỉ giữ cho bản dài vì là diễn biến nối với việc chim bay.
• Có con chao xuống rồi lại vươn lên: chỉ giữ cho bản dài vì thể hiện chuyển biến, tăng kịch tính.
• Hai đứa trẻ khóc vì nhẹ nhõm: giữ cho cả hai bản vì là cảm xúc kết.
  Lí do: bản ngắn chỉ cần mạch tối thiểu; bản dài giữ thêm chi tiết giải thích chuyển biến.

HS vận dụng kiến thức về yêu cầu, quy trình và cách sử dụng bài mẫu để làm đúng các câu hỏi trắc nghiệm và sắp xếp.

HS làm các bài tập tương tác trên trang NeoEdu hoặc làm vào phiếu in, gồm bốn câu: (1) Mục đích trọng tâm của kiểu viết trong bài là gì? A. giữ mạch ý với dung lượng phù hợp; B. chỉ chép lại một bài mẫu; C. tăng số chữ dù không thêm ý; D. gán mọi suy đoán thành sự thật. (2) Cách sử dụng bài mẫu phù hợp là: A. Đổi tên rồi nhận là trải nghiệm của mình; B. Học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; C. Chép mọi câu cho đủ độ dài; D. Bỏ mọi bước sửa. (3) Sắp xếp quy trình tạo lập văn bản. (4) Ghép bước viết với việc cần làm: lập ý; viết nháp; chỉnh sửa.

Đáp án: (1) A. (2) B. (3) Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa. (4) Lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt.
Kiến thức HS rút ra: bài mẫu chỉ minh hoạ cách làm; các bước tạo lập văn bản nối tiếp nhau và chỉnh sửa là bước bắt buộc.

HS vận dụng quy trình tóm tắt để viết hai bản tóm tắt của cùng một văn bản theo hai độ dài và giải thích những gì đã lược.

HS thực hiện nhiệm vụ: Tóm tắt Bầy chim chìa vôi theo hai độ dài (bản ngắn khoảng 2–3 câu, bản dài khoảng một đoạn); giải thích em đã lược gì. Trên lớp, HS viết bản nháp theo Phiếu học tập số 3 gồm bảng kiểm: (a) hai bản đúng độ dài; (b) nhân vật, sự việc chính và kết quả đúng; (c) chi tiết lược vẫn giữ quan hệ và thứ tự; (d) diễn đạt bằng lời riêng; (e) không có đánh giá trình bày như sự kiện. HS hoàn thiện ở nhà và nộp vào buổi học sau.

Bản tóm tắt tham khảo (chấp nhận cách tổ chức khác có căn cứ): Bản ngắn nêu được nhân vật Mon, Mên và bầy chim, nỗi lo, nước dâng, chim vào bờ an toàn. Bản dài thêm nỗi lo ban đêm, cuộc trò chuyện, việc ra bờ sông theo dõi, chặng bay chao xuống rồi vươn lên và cảm xúc kết của hai đứa trẻ. Phần giải thích nêu rõ đã lược đối thoại chi tiết và các chặng bay nhỏ ở bản ngắn; không thêm việc không có trong truyện.