Giáo án Bài 1. Quá trình hình thành và phát triển của chế độ phong kiến ở Tây Âu

Gợi nhớ bối cảnh cuối thế kỉ V trên đất Tây La Mã và nêu vấn đề nghiên cứu: vì sao xã hội Tây Âu chuyển sang chế độ phong kiến.

HS trả lời hai câu hỏi GV đặt ra: (1) Cuối thế kỉ V, người Giéc-man đã làm gì trên đất Tây La Mã? (2) Nếu một nông dân mất ruộng, họ sẽ phải sống bằng cách nào? HS dự đoán, GV không chốt đáp án ngay.

HS nêu được: người Giéc-man lập các vương quốc trên đất Tây La Mã; nông dân mất ruộng phải lệ thuộc vào người có ruộng để sinh sống. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu sự biến đổi về sở hữu ruộng đất và địa vị, hình thành lãnh chúa và nông nô.

Nêu được quá trình các tầng lớp mới (lãnh chúa, nông nô) hình thành qua biến đổi sở hữu ruộng đất và địa vị; giải thích vì sao quan hệ phong kiến không chỉ do thay đổi tên nước.

Nhóm 4 HS đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi thảo luận: (1) Vì sao quý tộc quân sự và tăng lữ trở thành lãnh chúa? (2) Vì sao nông dân mất ruộng và nô lệ lại chuyển thành nông nô? (3) Vì sao có thể nói quan hệ phong kiến hình thành qua biến đổi sở hữu và địa vị, không chỉ từ một thay đổi tên nước?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Quý tộc quân sự, tăng lữ có nhiều ruộng đất nên trở thành lãnh chúa. Nông dân mất ruộng và nô lệ bị ràng buộc vào ruộng đất của lãnh chúa nên trở thành nông nô. Quan hệ phong kiến hình thành qua biến đổi sở hữu và địa vị, không chỉ từ việc đổi tên nước.

Giải thích được đặc điểm lãnh địa (đơn vị kinh tế, chính trị, tự cung tự cấp) và đặc điểm đời sống nông nô (có gia đình, công cụ nhưng lệ thuộc).

Cặp đôi đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn và Khái niệm trong SGK, hoàn thành sơ đồ tư duy về lãnh địa: vai trò của lãnh chúa, đời sống nông nô, đặc điểm tự cung tự cấp. Câu hỏi: (1) Vì sao lãnh địa được gọi là đơn vị kinh tế và chính trị của lãnh chúa? (2) Vì sao nông nô có gia đình và công cụ nhưng vẫn lệ thuộc? (3) Tự cung tự cấp nghĩa là gì?

Sơ đồ tư duy về lãnh địa. Kiến thức HS rút ra: Lãnh địa là đơn vị kinh tế, chính trị của lãnh chúa, có tính tự cung tự cấp. Nông nô có gia đình và công cụ sản xuất nhưng phải chịu ràng buộc ruộng đất và nghĩa vụ đối với lãnh chúa, nên lệ thuộc.

Trình bày được sự phát triển của thủ công, trao đổi từ thế kỉ XI và sự hình thành thành thị trung đại; nêu được vai trò của phường hội và Ki-tô giáo.

Nhóm 4 HS đọc mục Kiến thức và Giải thích trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi thảo luận: (1) Vì sao từ thế kỉ XI thủ công và trao đổi phát triển? (2) Thành thị trung đại có những thành phần nào? (3) Ki-tô giáo có vai trò như thế nào trong đời sống tinh thần và chính trị? (4) Vì sao thành thị góp phần làm suy yếu tính khép kín của lãnh địa?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Từ thế kỉ XI, thủ công và trao đổi phát triển, thành thị trung đại hình thành với thợ thủ công, thương nhân và phường hội. Thành thị là trung tâm thủ công và trao đổi, tạo thị trường mua bán và cơ hội sinh sống ngoài quan hệ lãnh chúa – nông nô. Ki-tô giáo có vai trò lớn trong đời sống tinh thần và chính trị.

Củng cố khái niệm lãnh chúa, nông nô, lãnh địa, thành thị trung đại; phân biệt nông nô với nô lệ cổ đại; phát hiện và sửa lỗi liên hệ sai.

Cặp đôi làm lần lượt các bài tập: (1) Ghép đối tượng với mô tả phù hợp. (2) Chọn mô tả đúng với “Lãnh chúa” (A. Lao động lệ thuộc trong lãnh địa; B. Nắm ruộng đất và quyền lực lãnh địa; C. Kinh tế có tính tự cung tự cấp; D. Trung tâm thủ công và trao đổi). (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A. Lãnh chúa – Lao động lệ thuộc trong lãnh địa; B. Lãnh địa – Kinh tế có tính tự cung tự cấp; C. Nông nô – Nắm ruộng đất và quyền lực lãnh địa; D. Thành thị trung đại – Trung tâm thủ công và trao đổi). (4) Kiểm tra từng liên hệ: a) Lãnh chúa: Nắm ruộng đất và quyền lực lãnh địa; b) Nông nô: Kinh tế có tính tự cung tự cấp; c) Lãnh địa: Lao động lệ thuộc trong lãnh địa; d) Thành thị trung đại: Trung tâm thủ công và trao đổi (Đ/S). (5) Điểm khác nông nô với nô lệ cổ đại là gì? (A. Là tài sản hoàn toàn để chủ mua bán như công cụ lao động; B. Được tự do rời ruộng lãnh chúa mà không chịu ràng buộc; C. Làm thuê nhận lương theo hợp đồng trong nhà máy tư bản; D. Có kinh tế gia đình riêng nhưng bị ràng buộc ruộng đất và nghĩa vụ tô). Sau đó HS làm thêm bài tương tác trên NeoEdu nếu có thiết bị.

Đáp án: (1) Lãnh chúa – Nắm ruộng đất và quyền lực lãnh địa; Nông nô – Lao động lệ thuộc trong lãnh địa; Lãnh địa – Kinh tế có tính tự cung tự cấp; Thành thị trung đại – Trung tâm thủ công và trao đổi. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D. (4) a) Đ; b) S – sửa thành “Nông nô: Lao động lệ thuộc trong lãnh địa”; c) S – sửa thành “Lãnh địa: Kinh tế có tính tự cung tự cấp”; d) Đ. (5) Đáp án D. Kiến thức HS củng cố: phân biệt đúng từng khái niệm và điểm khác biệt giữa nông nô với nô lệ cổ đại.

Vận dụng kiến thức để so sánh tổ chức kinh tế và vai trò người lao động trong tình huống; phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

Đề: Mô hình học tập: lãnh địa A tự làm phần lớn đồ dùng, nông nô nộp tô; thị trấn B có thợ dệt bán vải, thương nhân mua hàng từ xa. Nhiệm vụ: (1) So sánh tổ chức kinh tế của A và B. (2) Nêu vai trò của người lao động ở A và B. (3) Chỉ ra đâu là dữ kiện, đâu là suy luận (ví dụ: “Thị trấn B chắc chắn mọi cư dân đều giàu”). Hoàn thành bài viết 5–7 dòng.

Bài trả lời mẫu: Lãnh địa A có tính tự cung tự cấp, sản xuất chủ yếu để dùng trong lãnh địa; nông nô lao động và nộp tô, lệ thuộc lãnh chúa. Thị trấn B gắn với sản xuất hàng hóa: thợ dệt bán vải, thương nhân mua hàng từ xa; người lao động là thợ thủ công và thương nhân trong trao đổi. Dữ kiện: A tự làm phần lớn đồ dùng, nông nô nộp tô; B có thợ dệt bán vải, thương nhân mua hàng từ xa. Suy luận không có căn cứ: “mọi cư dân thị trấn B đều giàu” hoặc “lãnh địa A hoàn toàn không trao đổi”. Không nói lãnh địa hoàn toàn không trao đổi hay mọi cư dân thị trấn đều giàu.