Giáo án Quyền và nghĩa vụ của công dân trong gia đình

Huy động kinh nghiệm sống của HS về việc phân công việc nhà trong gia đình; xác định vấn đề cần giải quyết là bình đẳng giữa anh và em trong học tập và việc nhà.

GV chiếu tình huống: Gia đình cho anh trai tập trung học, còn em gái cùng khối phải làm hết việc nhà và thường bỏ bài. Em đề nghị chia việc theo lịch và khả năng; một người nói đó là bổn phận riêng của con gái.
HS trả lời ba câu hỏi: (1) Theo em, ai đang gặp khó khăn trong tình huống này? (2) Ý kiến 'đó là bổn phận riêng của con gái' có đúng không? Vì sao? (3) Nếu là em, em sẽ làm gì để vừa giúp gia đình vừa được học?

Các câu trả lời dự kiến ghi lên bảng và GV dẫn tới vấn đề bài học:

• Em gái đang chịu thiệt về thời gian học và phân công việc nhà chưa công bằng.
• Ý kiến 'bổn phận riêng của con gái' là định kiến giới, chưa đúng với quy định về bình đẳng; trách nhiệm phải phù hợp tuổi, khả năng và quan hệ.
• Giải pháp ban đầu: trao đổi với gia đình, đề nghị chia việc theo lịch và khả năng để cả hai đều có thời gian học.
  Nhận thức ban đầu: làm việc nhà là trách nhiệm, nhưng không đồng nghĩa với bỏ học hay bị bất bình đẳng giới.

Nêu được các thành viên trong gia đình có quyền và nghĩa vụ phù hợp với quan hệ; nhận biết gia đình gắn kết bởi hôn nhân, huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng được pháp luật ghi nhận.

HS làm việc theo nhóm 4, sử dụng Phiếu học tập số 1: hoàn thành bảng quan hệ, quyền và trách nhiệm của từng cặp quan hệ (vợ chồng; cha mẹ và con; ông bà và cháu; anh chị em).
Nhiệm vụ bổ sung: Vì sao gia đình không chỉ gồm những người đang ở chung một nhà? Vì sao các gia đình có cấu trúc khác nhau vẫn cần được tôn trọng?

Nội dung Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành:

• Vợ chồng: bình đẳng, cùng bàn việc gia đình và chia sẻ chăm sóc con cái; không ai tự quyết định tuyệt đối.
• Cha mẹ và con: cha mẹ nuôi dưỡng, bảo vệ, tạo điều kiện học, lắng nghe con và không phân biệt các con; con kính trọng, quan tâm cha mẹ và làm việc vừa sức.
• Ông bà và cháu: quan tâm, chăm sóc phù hợp điều kiện của mỗi bên.
• Anh chị em: thương yêu, giúp đỡ nhau; không dùng tuổi lớn để áp đặt hay xúc phạm.
  Kết luận HS rút ra: gia đình gắn các thành viên qua hôn nhân, huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng được pháp luật ghi nhận; không lấy việc thiếu một thành viên làm lí do chê bai trẻ; trách nhiệm cụ thể phụ thuộc quan hệ, tuổi và khả năng, không thể chuyển toàn bộ nghĩa vụ của người lớn sang một trẻ.

Giải thích được trách nhiệm trong gia đình bằng dấu hiệu cụ thể; phân biệt làm việc nhà vừa sức với ép lao động quá sức, bạo lực hoặc tổn hại tinh thần; nêu được cách thực hiện khi cần sự hỗ trợ.

HS làm việc theo cặp đôi, sử dụng Phiếu học tập số 2: (1) Đọc phần 'Hiểu bản chất và phân biệt' và 'Từ nhận biết đến cách thực hiện' trong sách, phân loại các dấu hiệu sau vào cột 'Vừa sức' hoặc 'Vượt quá giới hạn': làm việc nhà phù hợp tuổi; bị bắt bỏ học để làm việc; bị đánh đập; bị chê bai, xúc phạm làm tổn thương tinh thần; bị ép lao động khi đang ốm. (2) Nêu các bước trao đổi, phân việc, kiểm tra và điều chỉnh khi có ốm đau.
GV bổ sung kiến thức theo nguồn dẫn: Điều 3 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 13/2022/QH15 xác định bạo lực gia đình không chỉ là đánh đập, còn gồm ép học, ép lao động quá sức và hành vi tổn hại tinh thần, kinh tế. Đây là kiến thức giáo dục, không phải tư vấn cho hồ sơ cá nhân và không suy ra mức phạt cụ thể.

Phiếu học tập số 2 đã hoàn thành:

• Vừa sức: làm việc nhà phù hợp tuổi, có thời gian học và nghỉ; được trao đổi trước khi phân việc.
• Vượt quá giới hạn: bị bắt bỏ học để làm việc; bị đánh đập; bị chê bai, xúc phạm; bị ép làm việc khi đang ốm.
• Cách thực hiện: trao đổi nhu cầu và lịch của từng người; phân việc phù hợp; kiểm tra không cản học, nghỉ và an toàn; điều chỉnh khi có ốm đau.
• Khi bị đe dọa hoặc bạo lực: cần hỗ trợ từ người tin cậy ngoài gia đình (thầy cô, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền), không buộc giữ kín vì danh dự.
  Kết luận HS rút ra: Bổn phận không cho phép bạo lực hoặc ép lao động quá sức; danh dự gia đình không là lí do để giữ kín hành vi bạo lực.

Vận dụng được nội dung bài để đánh giá nhận định, ghép tình huống với mối quan hệ gia đình và chọn đề xuất phù hợp; rèn kĩ năng lựa chọn hành động có căn cứ, tôn trọng người khác.

Bài 1 (ghép): Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp: Quyền – được tôn trọng và tạo điều kiện học; Bổn phận phù hợp – làm việc nhà vừa sức; Bất bình đẳng – phân toàn bộ việc theo giới.
Bài 2 (chọn một đáp án): Với tình huống anh trai học, em gái làm việc nhà, đề xuất nào phù hợp? A. Chia việc công bằng theo tuổi, sức và lịch, bảo đảm cả hai được học; B. Giữ phân công vì con gái phải hi sinh việc học; C. Để cả hai không cần giúp gia đình; D. Phạt em vì dám góp ý.
Bài 3 (đánh giá): a) Giúp gia đình phải phù hợp tuổi, khả năng và quyền học tập. b) Danh dự gia đình là lí do buộc trẻ giữ kín mọi hành vi bạo lực. Đánh giá Đúng (Đ) hoặc Sai (S).
Bài 9 (ghép): Bố và mẹ cùng bàn kế hoạch chăm con; mẹ tạo điều kiện cho con đến trường và nghe con nói về sở thích; cháu hỏi thăm ông, nhờ người lớn giúp khi ông cần đi khám; chị giải thích bài để em tự làm, không chế giễu. Ghép với các mối quan hệ: vợ chồng, cha mẹ–con, ông bà–cháu, anh chị em.
HS có thể kiểm tra đối chiếu thêm bằng bài tập tương tác trên học liệu NeoEdu.

Bài 1: Quyền – Được tôn trọng và tạo điều kiện học; Bổn phận phù hợp – Làm việc nhà vừa sức; Bất bình đẳng – Phân toàn bộ việc theo giới.
Bài 2: Đáp án A. Chia việc công bằng theo tuổi, sức và lịch, bảo đảm cả hai được học. Lí do: tôn trọng học tập và bình đẳng không có nghĩa bỏ việc nhà; phân công theo khả năng và lịch hợp lí, không theo định kiến giới.
Bài 3: a) Đúng: giúp gia đình phải phù hợp tuổi, khả năng và quyền học tập. b) Sai: danh dự gia đình không phải lí do buộc trẻ giữ kín mọi hành vi bạo lực; nếu bị đe dọa, bạo lực cần hỗ trợ ngoài gia đình.
Bài 9: Bố và mẹ cùng bàn kế hoạch chăm con – Bình đẳng giữa vợ và chồng; Mẹ tạo điều kiện cho con đến trường và nghe con nói về sở thích – Chăm sóc, giáo dục giữa cha mẹ và con; Cháu hỏi thăm ông, nhờ người lớn giúp khi ông cần đi khám – Quan tâm giữa ông bà và cháu; Chị giải thích bài để em tự làm, không chế giễu khi em chưa hiểu – Giúp đỡ giữa anh chị em.

Vận dụng các nguyên tắc đã học để viết đề nghị chia việc không xúc phạm thành viên nào và lập lịch phân công mẫu cho hai anh em, có nguyên tắc điều chỉnh khi có việc đột xuất hoặc ốm đau.

Mỗi nhóm 4 HS nhận tình huống trong bài. Nhiệm vụ: (1) Viết đề nghị ngắn gửi gia đình, đảm bảo không xúc phạm ai và có lí do dựa trên lịch và khả năng. (2) Lập lịch mẫu cho hai anh em theo tuần, ghi rõ việc gì, ngày nào. (3) Nêu hai nguyên tắc điều chỉnh (ví dụ khi ốm đau hoặc có kì thi).
Giao về nhà: Mỗi HS áp dụng lịch mẫu của nhóm (hoặc lịch phù hợp với gia đình mình) trong một tuần, ghi nhật kí ngắn về việc làm và thời gian học, rồi báo cáo ở tiết sau.

Đề nghị mẫu đạt yêu cầu: Con muốn cả anh và con đều có thời gian học. Con đề nghị ghi các việc cần làm, chia theo lịch từng người; con rửa bát ba tối, anh ba tối, tối còn lại cùng hỗ trợ. Việc nặng nhờ người lớn. Cuối tuần gia đình xem lịch có phù hợp không.
Lịch mẫu: anh rửa bát thứ hai, tư, sáu; em thứ ba, năm, bảy; chủ nhật cùng dọn bàn với người lớn.
Nguyên tắc điều chỉnh: khi ốm đau hoặc có kì thi thì đổi việc hoặc giảm việc, không ép làm; trao đổi lại vào cuối tuần để cả nhà thống nhất.