Giáo án Tự hào về truyền thống quê hương

Huy động vốn hiểu biết ban đầu của HS về quê hương và nêu được vấn đề: làm sao biết điều mình tự hào là có căn cứ.

HS kể nhanh một nghề, một lễ hội, một món ăn, một việc làm giúp đỡ nhau ở quê em. GV đặt câu hỏi: Làm sao em biết điều đó là đúng? Ai là người kể cho em nghe, và có tài liệu nào xác nhận không?

Danh sách 4 đến 6 biểu hiện của truyền thống quê hương do HS nêu (ví dụ: nghề đan, lễ hội làng, cách tương trợ khi thiên tai). Kết luận ban đầu: nhiều điều chúng ta biết đến từ lời kể, nên cần kiểm tra nguồn trước khi khẳng định.

Nêu được khái niệm truyền thống quê hương; biểu hiện của truyền thống ở lao động, học tập, văn hóa, tương trợ; giải thích được vì sao tự hào không đồng nghĩa với tuyệt đối hóa quê mình.

HS làm việc theo nhóm 4, đọc khái niệm trong SGK và trả lời câu hỏi: (1) Truyền thống quê hương được thể hiện qua những lĩnh vực nào? (2) Vì sao cần hiểu nguồn gốc và đóng góp trước khi tự hào? (3) Vì sao không nên đồng nhất mọi phong tục với giá trị tốt? Nhóm lập sơ đồ tư duy với nhánh trung tâm là Truyền thống quê hương và bốn nhánh lao động, học tập, văn hóa, tương trợ. Ví dụ phong tục đưa vào sơ đồ cần ghi kèm tiêu chí đánh giá là có tốt đẹp hay không.

Sơ đồ tư duy nhóm gồm: Khái niệm: giá trị tốt đẹp của cộng đồng địa phương được gìn giữ qua các thế hệ, thể hiện trong lao động, học tập, văn hóa, tương trợ. Bản chất sự tự hào: hiểu nguồn gốc và đóng góp; không tuyệt đối hóa địa phương mình; không đồng nhất mọi phong tục với giá trị tốt. Kết luận HS rút ra: Tự hào cần gắn với hiểu biết và việc làm có căn cứ.

Phân biệt được lời kể với hồ sơ, tài liệu; nêu được cách tìm tư liệu, chọn việc vừa sức, ghi nguồn, xin phép và ghi rõ địa danh theo thời điểm; vận dụng được vào tình huống nhóm Nga.

Nhóm làm việc với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Phân loại các nguồn tư liệu (lời kể của người dân, nghệ nhân; sổ sách, hồ sơ của cơ quan lưu giữ; hình ảnh có ghi nguồn). (2) Đọc tình huống nhóm Nga làm hồ sơ nghề đan: một người kể nghề có từ 300 năm, nhóm chưa thấy tài liệu xác nhận, nghệ nhân đồng ý hướng dẫn một buổi. Trả lời: Có nên ghi 300 năm như một sự thật chắc chắn không? Nhóm nên làm gì tiếp theo? Việc học nghề với nghệ nhân có cần chờ xác minh niên đại không?

Bảng phân loại đúng: Lời kể của người trong cộng đồng là tư liệu truyền khẩu, cần kiểm tra và đối chiếu. Hồ sơ, tài liệu thành văn là tư liệu chữ viết, do cơ quan lưu giữ. Kết luận tình huống: Tôn trọng lời kể không có nghĩa biến thành niên đại chắc chắn; ghi mốc 300 năm là lời kể chưa được kiểm chứng; học từ nghệ nhân là tiếp nối thực tế, không cần tô đậm số năm; ghi nguồn và xin phép trước khi công khai. Ghi nhớ: Tự hào cần gắn với hiểu biết và việc làm có căn cứ.

Vận dụng được khái niệm, cách xử lí tư liệu và căn cứ của tự hào để làm các bài tập; viết được chú thích trung thực cho lời kể chưa kiểm chứng.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm: (1) Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp. (2) Chọn cách giới thiệu trung thực nhất về nghề đan 300 năm. (3) Đánh giá đúng hay sai hai nhận định: a) Tự hào cần gắn với hiểu biết và việc làm có căn cứ; b) Muốn tự hào phải khẳng định quê mình hơn mọi nơi khác. (4) Viết chú thích cho lời kể về 300 năm. Sau đó cả lớp chơi trò Đúng hay sai nhanh bằng thẻ, GV đọc tình huống, HS giơ thẻ.

Đáp án: (1) Lời kể là tư liệu truyền khẩu; hồ sơ, tài liệu thành văn là tư liệu chữ viết; học kĩ năng từ người thực hành là tiếp nối. (2) Đáp án A: ghi đây là lời kể chưa kiểm chứng, tìm thêm tư liệu, học nghề với nghệ nhân. (3) a) Đúng; b) Sai. (5) Nhận định đúng: Tự hào cần gắn với hiểu biết và việc làm có căn cứ. (4) Chú thích mẫu: Theo lời kể của một người dân trong phỏng vấn ngày ……, nghề đan có khoảng 300 năm; nhóm chưa xác minh được niên đại qua tài liệu. Chỉ công khai tên khi được người kể đồng ý. Ghi chú: lời kể chưa được kiểm chứng; không gán lời kể cho nghệ nhân khi đề chưa xác định.

Vận dụng được các căn cứ của bài để lập kế hoạch tìm hiểu một truyền thống quê hương, chọn việc vừa sức, an toàn và tôn trọng người liên quan; có thể triển khai ở nhà.

Mỗi nhóm chọn một truyền thống ở quê (nghề, lễ hội, việc tương trợ) và lập kế hoạch 5 bước: đối tượng cần hỏi, nguồn tư liệu, cách ghi nguồn và xin phép, việc vừa sức để tiếp nối, và cách giữ an toàn nếu có học nghề. Tình huống mở rộng: nếu nghệ nhân mời học một buổi đan cơ bản, nhóm cần xin phép ai, chuẩn bị gì và tránh điều gì?

Kế hoạch nhóm gồm: Xin phép nghệ nhân và nhà trường hoặc người có trách nhiệm; tìm hiểu vật liệu và công cụ trước; chỉ thực hiện các thao tác được hướng dẫn, có dụng cụ an toàn; ghi ba bước đan cơ bản cùng nguồn; sau buổi học, viết một đoạn ghi nhận có ghi rõ là lời kể hay tài liệu. Kết luận: Tự hào thể hiện qua hiểu biết có căn cứ và hành động vừa sức.