Giáo án Bài 3. Sử dụng kính lúp

HS bộc lộ hiểu biết ban đầu về kính lúp và nhận ra quan niệm sai “nhìn qua kính lúp làm vật thật lớn lên”, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa ra hai câu hỏi: (1) Kính lúp dùng để làm gì? (2) Một con kiến nhìn qua kính lúp có thật sự to hơn không? Hoặc vẫn chỉ “trông” to hơn? HS dự đoán và viết ra giấy nháp trong 1 phút rồi trao đổi nhanh với bạn cùng bàn.

HS nêu được dự đoán ban đầu, ví dụ: “Kính lúp dùng để nhìn vật nhỏ cho rõ hơn”; “Con kiến trông to hơn nhưng có lẽ không thật sự to ra”. GV ghi nhận các dự đoán lên bảng và đánh dấu dự đoán chưa đúng để kiểm chứng trong bài.

HS nêu được khái niệm kính lúp và ảnh phóng đại; phân biệt được ảnh quan sát với kích thước thật của vật.

Nhóm 2–3 HS đọc nhanh phần khái niệm trong SGK hoặc trang bài học NeoEdu, sau đó quan sát mô phỏng 3D: kính lúp (thấu kính hội tụ f = 5 cm) trên giá đỡ, vòng kính hiện cảnh mắt nhìn thấy. Nhiệm vụ: (1) Kính lúp thuộc loại thấu kính nào, tiêu cự dài hay ngắn? (2) Ảnh nhìn thấy lớn hơn vật khi nào? (3) Đặt thước cạnh lá, gân vẫn 1 mm thì lá có lớn lên không? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A.

Kết luận HS ghi vào vở: Kính lúp là thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn, dùng để quan sát vật nhỏ. Ảnh phóng đại là ảnh nhìn thấy lớn hơn vật khi đặt vật trong khoảng thích hợp gần kính. Chỉ ảnh quan sát được phóng đại; muốn so sánh kích thước thật phải dùng thước hoặc thước chuẩn. Trên mô phỏng, gân 1 mm trông như 6 mm nhưng khi đặt thước cạnh lá, gân vẫn 1 mm: lá không lớn lên.

HS thực hiện được thao tác điều chỉnh kính lúp đến khi ảnh rõ và quan sát, mô tả được hai đường gân và mép lá; nêu được ý nghĩa của việc ghi đúng điều kiện quan sát.

Nhóm thực hành với lá rụng sạch trên khay trắng đặt ở nơi có ánh sáng tán xạ. Bước 1: Đặt lá trên khay, đưa kính lúp lại gần lá rồi dịch từ từ ra xa để ảnh rõ. Bước 2: Vẽ hai đường gân và mô tả mép lá. Bước 3: Ghi hình dạng và hướng gân, không ghi kích thước ảnh như kích thước thật. Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần B. Nếu nhóm chưa làm thực hành, ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa” và dùng số liệu minh họa: lá A mép răng cưa, lá B mép nguyên.

Bảng ghi trong Phiếu học tập số 1 phần B gồm: tên mẫu (lá A hoặc lá B), điều kiện (ánh sáng tán xạ, khay trắng, kính lúp f = 5 cm nếu dùng mô phỏng), khoảng cách kính đến lá khi ảnh rõ (khoảng 4–5 cm theo mô phỏng), mô tả mép lá, hình vẽ hai đường gân, nhận xét. Nhận xét đúng: hai mẫu khác nhau về mép lá, chưa đủ để suy ra hai loài khác nhau.

HS vận dụng khái niệm kính lúp, ảnh phóng đại, điều chỉnh để làm bài tập trắc nghiệm, ghép đôi và nhận xét câu sai.

HS làm các câu 1 đến 5 và câu 9 trong Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi: đọc đề, chọn đáp án, giải thích ngắn. Câu 9: một bạn khẳng định “Nhìn qua kính lúp làm vật thật lớn lên”, em hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, nêu một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án: Câu 1: A (kính lúp là thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn dùng quan sát vật nhỏ). Câu 2: B (ảnh nhìn thấy lớn hơn vật khi đặt vật trong khoảng thích hợp gần kính). Câu 3: Kính lúp – thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn dùng quan sát vật nhỏ; Ảnh phóng đại – ảnh nhìn thấy lớn hơn vật khi đặt vật trong khoảng thích hợp gần kính; Điều chỉnh – dịch kính hoặc vật từ từ đến khi ảnh rõ. Câu 4: Sai (chỉ ảnh quan sát phóng đại; muốn so sánh kích thước thật phải dùng thước hoặc thước chuẩn). Câu 5: Điều chỉnh. Câu 9: Lí do đúng: chỉ ảnh quan sát được phóng đại; hệ quả: nếu coi ảnh là kích thước thật sẽ ghi sai kích thước gân lá; kết luận sửa: kính làm ảnh nhìn thấy lớn hơn, không làm lá thật nở ra; muốn đo kích thước thật cần thước hoặc chuẩn đã biết.

HS giải thích được tình huống gân lá và vì sao không nhìn Mặt Trời qua kính lúp; biết đưa ra kết luận đúng về kích thước và quy tắc an toàn.

Nhóm giải hai tình huống trong Phiếu học tập số 2 (câu 7, câu 8): (7) Một lá có gân rộng khoảng 1 mm, ảnh nhìn qua kính lớn hơn nhưng lá có thay đổi không? (8) Vì sao không nhìn Mặt Trời qua kính lúp? Sau đó mỗi nhóm viết một câu cảnh báo an toàn cho bạn lớp dưới khi dùng kính lúp.

Câu 7: Không. Kính đổi đường đi ánh sáng tạo ảnh lớn hơn; kích thước thật của lá vẫn như cũ. Quan sát nên ghi hình dạng và hướng gân chứ không coi ảnh là kích thước thật. Câu 8: Ánh sáng tập trung qua kính có thể gây tổn thương mắt; chỉ quan sát mẫu lá trên bàn, dùng ánh sáng tán xạ, không hướng kính vào Mặt Trời. Câu cảnh báo mẫu: “Không hướng kính lúp vào Mặt Trời và không dùng kính để nhìn trực tiếp nguồn sáng mạnh.”