Giáo án Bài 25. Hệ thống phân loại sinh vật

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về việc một loài có thể có nhiều tên gọi dân gian khác nhau, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV nêu tình huống: “Cùng một con vật nhưng ở ba địa phương được gọi bằng ba tên khác nhau. Làm thế nào để người dân và các nhà khoa học ở các nơi hiểu đúng nhau?”
GV đặt câu hỏi:

• Vì sao cùng một con vật lại có nhiều tên gọi?
• Nếu chỉ dựa vào tên gọi, có thể xảy ra điều gì?
• Cần có cách gọi tên nào để thống nhất?
  HS trả lời theo suy nghĩ cá nhân, sau đó GV dẫn vào bài.

HS nêu được: tên dân gian khác nhau theo từng vùng và ngôn ngữ; dễ gây hiểu nhầm là hai loài khác nhau hoặc gộp nhầm các loài khác nhau; cần một tên thống nhất để trao đổi chính xác. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu phân loại, loài và tên khoa học.

HS nêu được khái niệm phân loại và sắp xếp được các bậc phân loại từ phạm vi rộng đến hẹp, xác định vị trí của mèo nhà trong hệ thống.

HS sử dụng mô phỏng 3D “Tháp phân loại mèo nhà” trên trang bài học NeoEdu và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ: quan sát tháp bảy tầng, sắp xếp các bậc theo thứ tự từ rộng đến hẹp, so sánh mèo nhà với hổ, báo, chó, nấm và cây.
GV đặt câu hỏi:

• Mèo nhà và hổ có cùng họ không? Cùng họ nào?
• Mèo nhà và chó có cùng bộ không?
• Vì sao nấm và cây nằm ngoài tháp?
• Vì sao phân loại cần dựa vào nhiều đặc điểm và mức quan hệ?

Thứ tự từ rộng đến hẹp: Giới Động vật → Ngành Dây sống → Lớp Thú → Bộ Ăn thịt → Họ Mèo → Chi Mèo → Loài mèo nhà.
Mèo nhà và hổ cùng họ Mèo (họ Mèo gồm hổ, báo và mèo nhà). Mèo nhà và chó cùng bộ Ăn thịt.
Nấm và cây đứng ngoài tháp vì thuộc giới khác với động vật.
Kiến thức rút ra: phân loại là sắp xếp sinh vật theo đặc điểm chung và mức quan hệ; sinh vật càng chung đặc điểm thì càng được xếp trong bậc rộng hơn.

HS nêu được loài là bậc phân loại cơ bản, nhận biết cấu trúc tên khoa học gồm tên chi và tên loài, và giải thích vì sao màu sắc đơn lẻ chưa đủ để xác định loài.

GV phân tích tên khoa học Felis catus của mèo nhà: Felis là tên chi, catus là phần tên loài.
HS so sánh hổ và mèo mướp: cùng màu vằn nhưng khác chi, khác loài.
GV đặt câu hỏi:

• Trong tên Felis catus, phần nào là tên chi, phần nào là tên loài?
• Hổ và mèo mướp cùng màu vằn, vậy có cùng loài không? Vì sao?
• Tên khoa học giúp gì khi mỗi vùng gọi một tên khác nhau?

Tên khoa học mèo nhà: Felis catus; Felis là tên chi, catus là phần tên loài.
Loài là bậc phân loại cơ bản trong hệ thống học ở lớp 6.
Hổ và mèo mướp cùng màu vằn nhưng khác chi, khác loài. Màu sắc có thể giống do thích nghi hoặc khác nhau trong cùng loài, nên cần nhiều đặc điểm và hệ thống phân loại để xác định loài.
Tên khoa học thống nhất giúp trao đổi chính xác giữa các vùng và ngôn ngữ.

HS củng cố các khái niệm phân loại, loài, tên khoa học và nhận diện được quan niệm sai về màu sắc.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp hoặc cá nhân trong thời gian ngắn.
Nội dung phiếu gồm các câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và ghép khái niệm (xem phần phiếu học tập).
GV đặt câu hỏi kiểm tra nhanh: “Khái niệm nào được mô tả là bậc phân loại cơ bản?”

Đáp án:

1. B (Phân loại: sắp xếp sinh vật theo đặc điểm chung và mức quan hệ).
2. C (Loài: bậc phân loại cơ bản trong hệ thống học ở lớp 6).
3. Phân loại – sắp xếp sinh vật theo đặc điểm chung và mức quan hệ; Loài – bậc phân loại cơ bản trong hệ thống học ở lớp 6; Tên khoa học – thường gồm tên chi và phần tên loài.
4. Sai. Màu có thể giống do thích nghi hoặc khác trong cùng loài; cần nhiều đặc điểm và hệ thống phân loại.
5. Tên khoa học.

HS vận dụng kiến thức về tên khoa học và loài để giải quyết tình huống thực tế, đồng thời bác bỏ quan niệm sai “hai sinh vật cùng màu chắc chắn cùng loài”.

HS làm việc theo cặp, trả lời hai nhiệm vụ:
Nhiệm vụ 1: Các tên dân gian khác nhau có thể chỉ cùng một loài. Tên khoa học giúp gì?
Nhiệm vụ 2: Một bạn khẳng định: “Hai sinh vật cùng màu chắc chắn cùng loài.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.
GV đặt câu hỏi gợi mở: “Nếu chỉ dựa vào tên dân gian hoặc màu sắc, điều gì có thể xảy ra?”

Nhiệm vụ 1: Tên thống nhất giúp trao đổi chính xác hơn giữa vùng và ngôn ngữ. Tuy vậy việc định danh vẫn cần đối chiếu đặc điểm, không chỉ nghe một tên.
Nhiệm vụ 2: Lí do: màu có thể giống do thích nghi hoặc khác trong cùng loài, nên không đủ để kết luận cùng loài. Hệ quả: nếu chỉ theo màu, ta sẽ gộp nhầm nhiều sinh vật khác loài, như hổ và mèo mướp. Kết luận sửa: phân loại cần dùng nhiều đặc điểm và mức quan hệ; màu sắc đơn lẻ chưa đủ để khẳng định cùng loài.