Giáo án Bài 24. Thực hành: Quan sát và mô tả cơ thể đơn bào, cơ thể đa bào

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về số lượng tế bào của cơ thể và xác định nhiệm vụ của tiết thực hành.

GV đưa hai hình: một con trùng giày đang bơi nhờ lông bơi và một cây đậu có rễ, thân, hai lá. GV hỏi: (1) Con nào chuyển động bằng lông bơi? (2) Theo em, cơ thể nào chỉ gồm một tế bào, cơ thể nào gồm nhiều tế bào? (3) Chỉ dựa vào việc chuyển động có đủ để kết luận không?

HS dự kiến trả lời: trùng giày chuyển động bằng lông bơi; cây đậu có nhiều cơ quan nên gồm nhiều tế bào. HS nhận ra chuyển động không đủ làm căn cứ, cần xét số lượng tế bào. Nhiệm vụ tiết học: phân biệt mẫu đơn bào, mẫu đa bào, mô tả khoa học.

Nhận biết mẫu đơn bào qua quan sát trực tiếp tiêu bản đã định danh; hiểu rằng một tế bào tạo thành toàn cơ thể.

Nhóm 4 HS dùng kính hiển vi quan sát tiêu bản trùng giày cố định, đã định danh (hoặc mô phỏng “Tiêu bản trùng giày cố định” trên NeoEdu nếu thiếu mẫu). Chỉnh kính từ vật kính $10\times$ cho đến khi hình rõ nét. Ghi kết quả vào mục 1 của Phiếu học tập số 1. Trả lời các câu hỏi: (1) Toàn bộ cơ thể trùng giày gồm bao nhiêu tế bào? (2) Lông bơi nằm ở đâu trên cơ thể? (3) Vì sao phải biết tiêu bản đã được định danh trước khi kết luận?

Mẫu đơn bào: toàn bộ cơ thể trùng giày là một tế bào, phủ lông bơi; đây là cơ thể đơn bào. Lông bơi giúp trùng giày vận động nhưng chỉ là căn cứ phụ; kết luận đúng cần tiêu bản đã định danh. Kiến thức HS rút ra: Mẫu đơn bào là tiêu bản cho thấy một tế bào tạo thành toàn cơ thể.

Nhận biết mẫu đa bào qua quan sát cây đậu có các cơ quan rễ, thân, lá; hiểu rằng mỗi cơ quan gồm nhiều tế bào.

Nhóm quan sát cây đậu non bằng mắt thường, đánh dấu và vẽ rễ, thân, hai lá trên hình vẽ (bút chì, bút màu). Ghi vào mục 2 của Phiếu học tập số 1: các cơ quan quan sát được, số lượng tế bào có thể đếm được bằng mắt hay không. Có thể xem mô phỏng “Cây đậu non (rễ, thân, lá)” và chọn “Trường nhìn: vùng lá đậu” để quan sát tế bào dưới kính. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Cây đậu có những cơ quan nào? (2) Một vùng lá có nhiều tế bào hay một tế bào? (3) Vì sao không thể đếm mọi tế bào cây bằng mắt?

Mẫu đa bào: cây đậu có rễ, thân, lá; mỗi cơ quan gồm nhiều tế bào, nên cây là cơ thể đa bào. Không đếm được hết tế bào bằng mắt, phải dùng kính và kiến thức về cấu tạo. Kiến thức HS rút ra: Mẫu đa bào là cơ thể gồm nhiều tế bào, ví dụ cây đậu có rễ, thân, lá.

Phân biệt được điều quan sát trực tiếp với điều suy luận khi mô tả một mẫu vật.

GV đưa hai câu mô tả về trùng giày và yêu cầu HS gạch chân phần thấy trực tiếp, khoanh tròn phần suy luận: (a) “Tôi thấy một vật thể hình bầu dục, phủ nhiều lông nhỏ.” (b) “Vật này là cơ thể đơn bào vì cả cơ thể chỉ có một tế bào.” Sau đó HS tự viết một câu mô tả về hình dạng và lông của trùng giày.

Phần thấy trực tiếp: hình bầu dục, phủ lông nhỏ. Phần suy luận: cơ thể đơn bào, vì cả cơ thể chỉ có một tế bào (suy luận từ tiêu bản đã định danh và kiến thức về cấu tạo). Kiến thức HS rút ra: Mô tả khoa học tách phần thấy trực tiếp và phần suy luận.

Vận dụng tiêu chí số lượng tế bào để xác định kiểu cơ thể và nêu căn cứ; nhận diện quan niệm sai.

Đề: Mẫu minh họa A: một tế bào có lông bơi; B: cây có rễ, thân, hai lá. Xác định kiểu cơ thể và căn cứ. HS làm việc cặp đôi, sau đó làm bốn câu trắc nghiệm, ghép và đúng/sai ngắn: (1) Trong bài này, mẫu đơn bào có đặc điểm nào? A. tiêu bản trùng giày cho thấy một tế bào tạo thành toàn cơ thể; B. mảnh biểu bì hành là một cơ thể đơn bào; C. mọi tế bào rời đều là sinh vật độc lập. (2) Trong bài này, mẫu đa bào có đặc điểm nào? A. một giọt nước luôn là một cơ thể; B. cây đậu có rễ, thân, lá gồm nhiều tế bào; C. hạt bụi không có tế bào. (3) Ghép: mẫu đơn bào – tiêu bản trùng giày cho thấy một tế bào tạo thành toàn cơ thể; mẫu đa bào – cây đậu có rễ, thân, lá gồm nhiều tế bào; mô tả khoa học – tách phần thấy trực tiếp và phần suy luận. (4) Đúng hay sai: một tế bào tách từ lá tự động được coi là một cơ thể đơn bào. (5) Điền thuật ngữ: “tách phần thấy trực tiếp và phần suy luận” mô tả {{1}}.

Đáp án mẫu A và B: A phù hợp trùng giày đơn bào nếu tiêu bản đã định danh; B là cây đa bào vì có cơ quan gồm nhiều tế bào. Không chỉ dựa khả năng chuyển động. Đáp án bài tập: (1) A; (2) B; (3) Mẫu đơn bào – tiêu bản trùng giày cho thấy một tế bào tạo thành toàn cơ thể; mẫu đa bào – cây đậu có rễ, thân, lá gồm nhiều tế bào; mô tả khoa học – tách phần thấy trực tiếp và phần suy luận; (4) Sai, vì tế bào lá là thành phần cơ thể đa bào, không phải bằng chứng về một sinh vật đơn bào độc lập; (5) Mô tả khoa học.

Vận dụng kiến thức để lập báo cáo thực hành đúng chuẩn khoa học, ghi độ phóng đại cho từng hình vẽ và phân biệt dữ liệu thực tế với dữ liệu minh họa.

HS hoàn thiện mục 3 và 4 của Phiếu học tập số 1: vẽ hai hình (trùng giày và cây đậu) và ghi độ phóng đại cho từng hình. Trả lời câu hỏi: Tại sao bản vẽ cây đậu và tiêu bản đơn bào cần ghi độ phóng đại khác nhau? Viết một câu nêu kết luận về lí do một tế bào tách từ lá không được coi là cơ thể đơn bào. Nếu nhóm chưa tự quan sát đủ, ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa”, không ghi như số liệu đo của mình.

Hai hình vẽ có ghi chú và độ phóng đại: hình trùng giày ghi “qua kính hiển vi, tổng 100 lần”; hình cây đậu ghi “quan sát bằng mắt thường”. Đáp án câu hỏi: cây đậu có thể quan sát bằng mắt, tế bào cần kính; ghi cách quan sát giúp người đọc không hiểu nhầm hai hình có cùng kích thước thực. Hai hình trên giấy gần bằng nhau nhưng kích thước thật chênh 500 lần. Kết luận: tế bào lá vẫn là thành phần của cơ thể đa bào, không tự động trở thành cơ thể đơn bào.