Giáo án Bài 13. Một số nguyên liệu

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về nguồn gốc các vật liệu quen thuộc và nhận ra sự khác nhau giữa vật được đưa vào sản xuất với vật được đốt để lấy năng lượng.

GV chiếu ảnh lon nhôm, viên đá vôi và cục than. HS trả lời câu hỏi: (1) Các vật này được làm từ đâu, lấy từ đâu ra? (2) Vật nào được dùng để sản xuất sản phẩm, vật nào được đốt để lấy năng lượng? Nhiệm vụ xác định vấn đề: “Trong sản xuất, vật chất ban đầu được gọi là gì và vai trò của nó khác với nhiên liệu như thế nào?”

HS nêu được: lon nhôm được làm từ nhôm lấy từ quặng; đá vôi là vật liệu tự nhiên dùng làm vật liệu xây dựng; than được đốt để lấy năng lượng. HS ghi nhận vấn đề cần giải quyết: phân biệt nguyên liệu (vật chất đưa vào sản xuất sản phẩm) và nhiên liệu (đốt để cung cấp năng lượng).

Nêu được khái niệm nguyên liệu và quặng; phân loại được các mẫu nguyên liệu tự nhiên và nhận biết quặng chứa kim loại qua quan sát khay mẫu nguyên liệu trên NeoEdu.

HS làm việc nhóm 4 bạn với Phiếu học tập số 1. Nhóm quan sát mô phỏng “Khay mẫu nguyên liệu” gồm đá vôi, quặng bauxite, quặng sắt, cát, đất sét. Nhiệm vụ: (1) Nguyên liệu là gì? (2) Quặng là gì? (3) Mẫu nào là quặng chứa kim loại, mẫu nào là nguyên liệu tự nhiên không chứa kim loại cần khai thác? (4) Vì sao đá vôi được xem là nguyên liệu khi sản xuất vật liệu xây dựng?

Kiến thức HS rút ra:

• Nguyên liệu: vật chất ban đầu được đưa vào sản xuất sản phẩm.
• Quặng: vật liệu tự nhiên chứa chất có thể khai thác kim loại.
  Phân loại mẫu: quặng bauxite và quặng sắt là quặng chứa kim loại (nhôm, sắt); đá vôi, cát, đất sét là nguyên liệu tự nhiên. Đá vôi là nguyên liệu vì cung cấp vật chất để sản xuất vật liệu xây dựng.

Nêu được khái niệm sử dụng tiết kiệm; giải thích được vì sao khoáng sản cần khai thác hợp lí và thu hồi vật chất; bác bỏ được quan niệm sai về tốc độ tạo lại khoáng sản.

HS quan sát mô phỏng “Mỏ đá vôi bậc thang (trữ lượng 1 000 nghìn tấn)”. GV hỏi: (1) Nếu khai thác mà không tái chế, mỏ này cạn sau bao lâu? (2) Trong mô phỏng về nhôm, nếu lấy một nửa nhôm từ lon thu gom thì nguồn nhôm dùng được bao lâu? Nếu lấy 75 % thì sao? (3) Sử dụng tiết kiệm là gì? Nhiệm vụ cá nhân rồi chia sẻ cặp đôi: Đọc quan niệm sai “Tài nguyên khoáng sản được tạo lại nhanh như thời gian con người khai thác” và nêu lí do bác bỏ.

Kiến thức HS rút ra:

• Sử dụng tiết kiệm: khai thác hợp lí và thu hồi vật chất giảm cạn kiệt.
• Mỏ 1 000 nghìn tấn đá vôi cạn sau 50 năm nếu không tái chế; lấy một nửa nhôm từ lon thu gom thì dùng được 100 năm, lấy 75 % thì dùng được 200 năm.
• Lí do bác bỏ quan niệm sai: nhiều khoáng sản hình thành qua thời gian địa chất rất dài; khai thác vượt phục hồi gây cạn kiệt. Kết luận đúng: cần sử dụng tiết kiệm, thu hồi và tái chế, không coi khoáng sản là vô hạn.

Vận dụng các khái niệm nguyên liệu, quặng, sử dụng tiết kiệm để làm đúng bài tập trắc nghiệm và ghép khái niệm; nhận ra và sửa được quan niệm sai.

HS làm các bài tập 1 đến 5 (ghi đề và đáp án trong product). HS làm trên bảng con hoặc vở, sau đó kiểm tra chéo với bạn cùng bàn. GV dùng Phiếu học tập số 2 phần A để hướng dẫn.

Đề và đáp án:

1. Trong bài này, nguyên liệu có đặc điểm nào? A. chỉ có chất dùng để đốt; B. vật chất ban đầu được đưa vào sản xuất sản phẩm; C. sản phẩm cuối cùng trong mọi quá trình. Đáp án: B. Nguyên liệu là vật chất ban đầu được đưa vào sản xuất sản phẩm.
2. Trong bài này, quặng có đặc điểm nào? A. kim loại tinh khiết luôn có sẵn; B. mọi loại đất đều có giá trị khai thác như nhau; C. vật liệu tự nhiên chứa chất có thể khai thác kim loại. Đáp án: C.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng. Đáp án: Nguyên liệu – vật chất ban đầu được đưa vào sản xuất sản phẩm; Quặng – vật liệu tự nhiên chứa chất có thể khai thác kim loại; Sử dụng tiết kiệm – khai thác hợp lí và thu hồi vật chất giảm cạn kiệt.
4. Tài nguyên khoáng sản được tạo lại nhanh như thời gian con người khai thác. Nhận định này: Sai. Nhiều khoáng sản hình thành qua thời gian địa chất rất dài; khai thác vượt phục hồi gây cạn kiệt.
5. “Khai thác hợp lí và thu hồi vật chất giảm cạn kiệt” mô tả: Sử dụng tiết kiệm.

Vận dụng kiến thức về nguyên liệu, nhiên liệu và sử dụng tiết kiệm để giải thích hai tình huống thực tế: vai trò của đá vôi trong sản xuất vật liệu xây dựng và lợi ích của việc thu gom lon nhôm.

HS làm Phiếu học tập số 2 phần B theo cặp đôi. Tình huống 1: Đá vôi được dùng sản xuất vật liệu xây dựng. Nó là nguyên liệu hay nhiên liệu trong quá trình này? GV mở mô phỏng “Băng tải chở đá vôi vào lò nung, than đốt ở cửa lò” để HS quan sát. Tình huống 2: Vì sao thu gom lon nhôm có thể giảm nhu cầu khai thác quặng? Đây cũng là bài tập về nhà nếu chưa đủ thời gian.

Tình huống 1: Đá vôi là nguyên liệu vì cung cấp vật chất cho sản phẩm (vôi, xi măng); than đốt ở cửa lò là nhiên liệu vì cung cấp năng lượng, đó là vai trò khác.
Tình huống 2: Nhôm trong lon có thể được thu hồi thành nguồn vật chất đầu vào, nhờ đó giảm nhu cầu khai thác quặng. Vẫn cần phân loại và quy trình tái chế, không tự nung chảy trong lớp.
Rubric chấm tay tình huống 1: 40 % xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40 % suy luận theo mô hình; 20 % kết luận và đơn vị, điều kiện. Rubric tình huống 2: 40 % nêu đúng cơ chế; 40 % áp dụng vào tình huống; 20 % nêu điều kiện hoặc hạn chế.