Giáo án Bài 1. Luyện tập chung (trang 75)

Huy động kiến thức về số nguyên, trục số và phép cộng số nguyên qua tình huống nhiệt độ thực tế; xác định nhiệm vụ của tiết luyện tập.

GV đưa tình huống: "Lúc 6 giờ sáng, nhiệt độ ở một vùng núi là −3°C. Đến trưa nhiệt độ tăng thêm 8°C." Câu hỏi: (1) Phép tính nào biểu thị nhiệt độ buổi trưa? (2) Số −3 và 0, số nào lớn hơn? Vì sao? (3) Nhiệt độ buổi trưa là bao nhiêu?

Phép tính: $-3+8=5$. Vì $-3$ nằm bên trái $0$ trên trục số nên $-3<0$. Nhiệt độ buổi trưa là 5°C. Nhiệm vụ của tiết học: ôn lại cộng, trừ, nhân, chia số nguyên và tìm số chưa biết, đồng thời kiểm tra kết quả bằng cách lập luận.

Nêu được quy tắc cộng hai số nguyên khác dấu và bỏ ngoặc khi thực hiện phép trừ; lựa chọn cách tính phù hợp và giải thích lí do.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 1, câu 1 và câu 2. Câu 1: Tính $-15+3$. Câu 2: Tính $17-(5-19)$. GV hỏi: (a) Hai số $-15$ và $3$ khác dấu thì kết quả mang dấu của số nào? (b) Khi bỏ ngoặc có dấu trừ đứng trước, các số trong ngoặc đổi dấu như thế nào?

Quy tắc cộng khác dấu: lấy số lớn trừ số nhỏ (theo giá trị tuyệt đối), dấu của kết quả là dấu của số có giá trị tuyệt đối lớn hơn. Ví dụ: $-15+3=-12$ (vì $15-3=12$, giữ dấu âm).
Quy tắc bỏ ngoặc: $17-(5-19)=17-5+19=31$.
Kết luận: HS rút ra quy tắc dấu và thứ tự thực hiện các bước tính.

Giải thích được cách xác định dấu của tích và thương; vận dụng phép toán ngược để tìm số nguyên $x$ và kiểm tra lại kết quả.

GV hướng dẫn cả lớp làm hai ví dụ: (1) Tính $(-19)\times(-7)$. (2) Tìm $x$ biết $(-8)x=160$. GV nêu câu hỏi: Hai số cùng dấu thì tích mang dấu gì? Muốn tìm $x$ trong $(-8)x=160$ cần thực hiện phép toán nào? Sau khi tìm được $x$, cần thay lại vào phương trình để làm gì?

Tích: $(-19)\times(-7)=133$ vì hai số cùng dấu âm nên tích dương, $19\times 7=133$.
Tìm $x$: $x=160:(-8)=-20$. Thử lại: $(-8)\cdot(-20)=160$, đúng.
Lưu ý: Trước khi chia, phải kiểm tra số chia khác 0; xác định dấu của thương trước, tính phần số tự nhiên sau.

Vận dụng quy tắc sắp xếp số nguyên, cộng số nguyên và phép toán với số âm để giải các bài tập cơ bản; trình bày lí do lựa chọn cách giải.

Nhóm 4 HS quay vòng qua 3 trạm, mỗi trạm làm một bài trong Phiếu học tập số 1:

• Trạm 1 (bài 2): Xếp các số $-19;\ 4;\ -1;\ 0;\ -16$ theo thứ tự tăng dần.
• Trạm 2 (bài 4): Nhiệt độ ban đầu $-18^\circ$C, tăng $24^\circ$C rồi giảm $2^\circ$C. Nhiệt độ cuối cùng là bao nhiêu?
• Trạm 3 (bài 5): Tính $(-19)\times(-7)$ và giải thích dấu của kết quả.
  Mỗi trạm, nhóm ghi kết quả và một câu lí do vào bảng con.

Trạm 1: Sắp xếp tăng dần: $-19<-16<-1<0<4$. Lí do: trên trục số, số âm có phần số tự nhiên lớn hơn nằm xa 0 hơn, nên nằm bên trái.
Trạm 2: $-18+24-2=4$. Nhiệt độ cuối là $4^\circ$C.
Trạm 3: $(-19)\times(-7)=133$. Lí do: hai số cùng dấu âm nên tích mang dấu dương.
GV kiểm tra kết quả bảng con của các nhóm.

Xét được tính đúng, sai của các khẳng định về thứ tự, số đối và tổng của số nguyên; tính nhanh biểu thức bằng cách nhóm hai số đối.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Câu a: Xét $-21$ và $9$: a) $-21<9$; b) Số đối của $-21$ là $21$; c) $-21+21=1$. Câu b: Tính nhanh $-22+3+22-5$. Sau khi làm xong, cặp đôi đối chiếu với trang bài học NeoEdu để tự kiểm tra.

a) $-21<9$: Đúng (số âm nhỏ hơn số dương).
b) Số đối của $-21$ là $21$: Đúng.
c) $-21+21=1$: Sai, vì $-21+21=0$ (hai số đối có tổng bằng 0).
b) Tính nhanh: $(-22+22)+(3-5)=0-2=-2$. Kết quả: $-2$.

Mô hình hoá tình huống nhiệt độ thay đổi trong ngày bằng biểu thức số nguyên, tính kết quả và tự kiểm tra bằng phép toán ngược.

Bản tin thời tiết: Lúc 0 giờ nhiệt độ là $-4^\circ$C. Đến 12 giờ nhiệt độ tăng $9^\circ$C, đến 18 giờ nhiệt độ giảm $6^\circ$C. (1) Viết biểu thức biểu thị nhiệt độ lúc 18 giờ và tính kết quả. (2) Tự nghĩ thêm một tình huống nhiệt độ thay đổi hai lần, viết biểu thức và đổi bài cho bạn kiểm tra.

Biểu thức: $-4+9-6=-1$. Nhiệt độ lúc 18 giờ là $-1^\circ$C.
Kiểm tra ngược: từ $-1$, cộng 6 được 5, trừ 9 được $-4$, đúng với nhiệt độ ban đầu.
HS nêu được cách mô hình hoá tình huống: tăng là cộng, giảm là trừ, nhiệt độ ban đầu là số đầu tiên của biểu thức.