Giáo án Bài 19. Hình chữ nhật. Hình thoi. Hình bình hành. Hình thang cân

Huy động kiến thức sẵn có của HS về các hình phẳng quen thuộc và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu một số hình ảnh quen thuộc (mặt bàn, khung cửa sổ, mặt bảng, viên gạch lát nền, khung tranh, mái che hình thang). HS quan sát và trả lời câu hỏi: “Những vật nào có dạng hình chữ nhật, hình thoi, hình bình hành hay hình thang cân? Em nhận ra hình đó dựa vào đặc điểm gì?” Sau đó GV nêu nhiệm vụ của bài: tìm hiểu đặc điểm của bốn hình và dùng đặc điểm đó để tính chu vi và kiểm tra kết luận.

HS nêu được ít nhất ba vật thể có dạng hình quen thuộc và gọi đúng tên hình (ví dụ: mặt bàn là hình chữ nhật; viên gạch hình thoi; khung cửa sổ là hình chữ nhật). HS xác định được nhiệm vụ: so sánh đặc điểm của các hình và vận dụng để tính toán.

Nêu và so sánh được đặc điểm của hình chữ nhật và hình thoi (cạnh, góc, song song, đường chéo) bằng cách đo và kiểm tra trực tiếp.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Mỗi cặp vẽ một hình chữ nhật và một hình thoi trên giấy kẻ ô, dùng thước và ê ke để đo cạnh, đo góc, kiểm tra song song, đo hai đường chéo rồi điền kết quả vào phiếu. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hình chữ nhật có mấy góc vuông? Các cạnh đối có bằng nhau không? Hai đường chéo có bằng nhau không? (2) Hình thoi có bốn cạnh bằng nhau không? Hai đường chéo có vuông góc không? (3) Hình thoi có luôn là hình chữ nhật không? Vì sao?

Hình chữ nhật: bốn góc vuông; các cạnh đối bằng nhau và song song; hai đường chéo bằng nhau. Hình thoi: bốn cạnh bằng nhau; các cạnh đối song song; hai đường chéo vuông góc với nhau. HS kết luận: hình thoi không nhất thiết có góc vuông nên không nhất thiết là hình chữ nhật.

Nêu được đặc điểm hình bình hành và vẽ được hình bình hành bằng đường kẻ ô.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 (phần hình bình hành). Nhóm vẽ hình bình hành có hai cạnh kề 5 cm và 8 cm trên giấy kẻ ô: vẽ một cạnh 8 cm theo đường kẻ ô, vẽ cạnh đối song song bằng cách đếm ô, sau đó vẽ hai cạnh còn lại. GV đặt câu hỏi: (1) Các cặp cạnh đối của hình bình hành có đặc điểm gì? (2) Vì sao chu vi hình bình hành bằng tổng hai cạnh kề nhân 2?

Hình bình hành có các cặp cạnh đối song song và bằng nhau. Với hình bình hành có hai cạnh kề 5 cm và 8 cm, chu vi là $2 \times (5+8) = 26$ cm.

Nêu được đặc điểm của hình thang cân và phân biệt được cạnh bên với chiều cao của hình thang.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2 (phần hình thang cân). Mỗi cặp vẽ một hình thang cân có đáy 8 cm và 14 cm, cạnh bên 5 cm; đo hai góc kề một đáy, đo hai đường chéo và so sánh. GV đặt câu hỏi: (1) Hai đáy của hình thang cân có đặc điểm gì? (2) Hình thang có hai cạnh bên bằng nhau có chắc là hình thang cân không? Vì sao? (3) Cạnh bên và chiều cao có giống nhau không?

Hình thang cân có hai đáy song song, hai cạnh bên bằng nhau, hai góc kề mỗi đáy bằng nhau và hai đường chéo bằng nhau. Hai cạnh bằng nhau chưa đủ để kết luận là hình thang cân vì cần thêm điều kiện về đáy song song và góc. Cạnh bên là đoạn nối hai đáy, còn chiều cao là đoạn vuông góc hạ từ đỉnh xuống đáy; không nhầm hai khái niệm này.

Vận dụng đặc điểm bốn hình để nhận biết, phân loại và giải thích đáp án.

HS làm bài tập 1 đến bài tập 4 và bài tập 8 trong phần bài tập của bài học, làm cá nhân rồi kiểm tra cặp đôi. Bài 1: Hình nào luôn có bốn cạnh bằng nhau? Bài 2: Hình chữ nhật có bao nhiêu góc vuông? Bài 3: Ghép hình với tính chất đặc trưng. Bài 4: Đánh giá các câu a), b), c). Bài 8: Một hình có bốn cạnh bằng nhau. Có chắc là hình vuông không? Giải thích điều cần kiểm tra thêm.

Bài 1: A (hình thoi). Bài 2: 4 góc vuông. Bài 3: Hình thoi – bốn cạnh bằng nhau; Hình chữ nhật – bốn góc vuông; Hình thang cân – hai đáy song song và hai góc kề mỗi đáy bằng nhau. Bài 4: a) Đúng (cạnh đối của hình bình hành song song); b) Đúng (đường chéo hình chữ nhật bằng nhau); c) Sai (hình thoi có thể có góc nhọn và góc tù). Bài 8: Không chắc chắn là hình vuông; hình đó có thể là hình thoi không vuông. Cần kiểm tra xem bốn góc có vuông hay không để kết luận hình vuông.

Vận dụng đặc điểm cạnh của hình để tính chu vi hình thoi, hình bình hành và hình thang cân.

HS làm bài tập 5, 6, 7 trong Phiếu học tập số 2 (phần luyện tập). Bài 5: Chu vi hình thoi có cạnh 6 cm. Bài 6: Hình bình hành có cạnh kề 7 cm và 11 cm. Bài 7: Hình thang cân có đáy 8 cm, 14 cm và cạnh bên 5 cm. HS trình bày rõ cách tính trong vở.

Bài 5: $4 \times 6 = 24$ cm. Bài 6: $2 \times (7+11) = 36$ cm. Bài 7: $8+14+5+5 = 32$ cm.

Vận dụng kiến thức về bốn hình để nhận dạng, đo và tính chu vi các vật thể trong thực tế.

Nhóm 4 HS chọn 3 đến 4 vật thể trong lớp hoặc ở nhà có dạng hình chữ nhật, hình thoi, hình bình hành hoặc hình thang cân (mặt bàn, khung tranh, viên gạch, mặt bảng, mái che...). Nhóm đo các cạnh bằng thước, xác định hình và tính chu vi. Câu hỏi GV đặt ra: “Vật này thuộc loại hình nào? Em dựa vào đặc điểm nào để kết luận? Chu vi là bao nhiêu?” Phần chưa kịp đo ở lớp có thể hoàn thành ở nhà.

Bảng khảo sát gồm: tên vật thể, tên hình, đặc điểm nhận biết, số đo các cạnh (cm), chu vi (cm) và lập luận ngắn gọn. Ví dụ: mặt bàn hình chữ nhật có cạnh 120 cm và 60 cm, chu vi $2 \times (120+60) = 360$ cm.