Giáo án Ôn tập học kì II

Huy động kiến thức nền về các văn bản đã học trong học kì II, xác định nhiệm vụ ôn tập.

HS nhìn tên bốn văn bản trên màn hình (Thánh Gióng, Xem người ta kìa!, Trái Đất - cái nôi của sự sống, văn bản đọc mở rộng của em) và trả lời nhanh: thể loại của văn bản, một chi tiết hoặc một ý em còn nhớ.

Danh sách ngắn trên bảng: mỗi văn bản kèm thể loại (truyền thuyết; văn nghị luận có hồi tưởng; văn bản thông tin) và một chi tiết HS nhớ được, ví dụ: “Thánh Gióng: cây tre, roi sắt gãy, Gióng bay về trời”; “Xem người ta kìa!: lời mẹ so sánh khi con còn nhỏ”. Từ đó HS nêu được mục tiêu ôn tập của tiết học.

Hệ thống hoá nội dung, đặc điểm thể loại của Thánh Gióng và Xem người ta kìa!; nêu được hình tượng và thông điệp của mỗi văn bản bằng chi tiết cụ thể.

HS làm việc theo nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 1. Nhóm 1 và nhóm 2 tìm hiểu Thánh Gióng; nhóm 3 và nhóm 4 tìm hiểu Xem người ta kìa!. Mỗi nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Văn bản thuộc thể loại gì, nhận biết qua dấu hiệu nào? (2) Gióng (hoặc người viết) lớn lên hay đạt được điều gì nhờ ai? Chi tiết nào thể hiện điều đó? (3) Chi tiết nào thể hiện phẩm chất cống hiến hoặc thế cân bằng giữa học hỏi và giữ bản sắc? (4) Thông điệp của văn bản là gì, nêu bằng một câu có dẫn chứng từ văn bản.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, nội dung dự kiến:

• Thánh Gióng: truyền thuyết; Gióng lớn nhanh nhờ cơm áo của dân làng; cây tre gần nhà là phương tiện chống giặc; Gióng không nhận lợi riêng khi thắng giặc. Thông điệp: hình tượng người anh hùng lớn lên từ sự góp sức của nhân dân.
• Xem người ta kìa!: văn nghị luận có hồi tưởng; lời so sánh của mẹ được nhìn lại từ kinh nghiệm cá nhân; người viết vừa thừa nhận giá trị của chuẩn tốt chung vừa khẳng định không nên giống nhau hoàn toàn. Thông điệp: học hỏi điều tốt nhưng giữ bản sắc, không làm hại người khác.

Phân biệt được thông tin có trong văn bản thông tin với suy luận riêng; so sánh cách dùng tưởng tượng trong truyện dân gian với yêu cầu bằng chứng của văn bản nghị luận, thông tin.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Cá nhân ghi ra giấy nháp hai cột: “Thông tin có trong văn bản” và “Suy luận của em”, dựa trên Trái Đất - cái nôi của sự sống. Sau đó nhóm thống nhất một bảng ý kiến chung. Câu hỏi thảo luận: (1) Điều gì văn bản nêu rõ là thông tin? Điều gì là em suy ra? (2) Vì sao khi dùng lại số liệu trong sách cần ghi đúng nguồn và thời điểm? (3) Tưởng tượng trong Thánh Gióng khác gì với yêu cầu bằng chứng trong văn bản thông tin?

Kết quả trên khăn trải bàn, ví dụ:

• Thông tin văn bản: Trái Đất có nước và các điều kiện cho sự sống; sự đa dạng sinh vật cho thấy ngôi nhà chung không chỉ dành cho con người; hoạt động của người có thể gây ô nhiễm, phá huỷ nơi sống.
• Suy luận riêng: Con người cần chủ động giảm tác động xấu đến môi trường chung (đây là suy luận từ thông tin, không phải điều văn bản khẳng định trực tiếp).
• Tưởng tượng trong truyện dân gian (Gióng bay về trời) là yếu tố kì ảo để đề cao nhân vật; văn bản thông tin cần bằng chứng là số liệu, nguồn và thời điểm cụ thể.
• Giới hạn khi làm sản phẩm từ sách: ghi đúng nguồn và thời điểm của số liệu, không tự nhận đó là ước tính hiện nay.

Nhận diện và vận dụng đúng trạng ngữ, từ mượn, dấu câu trong câu cụ thể.

HS làm việc cặp đôi. Xét các câu: (a) “Ngày xưa, ở làng Phù Đổng, có một cậu bé.” Tìm trạng ngữ và cho biết trạng ngữ bổ sung ý nghĩa gì. (b) “Sứ giả loan báo tin cứu nước.” Tìm từ có nguồn gốc Hán Việt và giải thích vì sao đó là từ mượn. (c) Chọn dấu câu thích hợp để ngăn cách lời nói trực tiếp của nhân vật trong một câu tự đặt. Cặp đôi viết hai câu của mình theo yêu cầu.

Đáp án dự kiến:

• (a) Trạng ngữ: “Ngày xưa”, “ở làng Phù Đổng”; bổ sung ý nghĩa thời gian và nơi chốn.
• (b) “Sứ giả” là từ Hán Việt, được mượn từ tiếng Hán và Việt hoá cách đọc.
• (c) Dùng dấu hai chấm và dấu ngoặc kép khi dẫn lời nói trực tiếp, ví dụ: Mẹ bảo tôi: “Con hãy học điều tốt ở người khác.”

Củng cố nội dung đọc hiểu các văn bản đã ôn qua bài tập trắc nghiệm và tự luận ngắn; rèn kĩ năng dựa vào ngữ liệu để trả lời.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 6, 7, 8, 10 trong phần bài tập đã cho. Với câu trắc nghiệm, HS chọn đáp án (A, B, C) bằng thẻ đáp hoặc trên học liệu NeoEdu. Với câu tự luận, HS trả lời ngắn bằng lời của mình, dựa vào ngữ liệu, nêu rõ người, việc hoặc quan hệ được hỏi. Câu 1 (Thánh Gióng), câu 5 (Xem người ta kìa!), câu 9 (Trái Đất) là đoạn tóm lược để HS đối chiếu với nội dung đã học.

Đề và đáp án:

• Câu 2: Gióng cất lời khi nghe điều gì? Đáp án A: sứ giả tìm người cứu nước.
• Câu 3: Ai góp cơm áo để Gióng lớn? Đáp án B: dân làng.
• Câu 4: Khi roi gãy, Gióng dùng gì? Đáp án dự kiến: tre (nhổ tre làm vũ khí tiếp tục đánh giặc). Chấm: ý đúng 0,75; diễn đạt rõ 0,25.
• Câu 6: Văn bản Xem người ta kìa! bắt đầu từ điều gì? Đáp án C: lời mẹ so sánh khi còn nhỏ.
• Câu 7: Người viết có phủ nhận hết mong muốn của mẹ không? Đáp án A: không.
• Câu 8: Điều cần giữ bên cạnh chuẩn tốt chung là gì? Đáp án dự kiến: bản sắc và khả năng riêng. Chấm: ý đúng 0,75; diễn đạt rõ 0,25.
• Câu 10: Đối tượng chính của văn bản Trái Đất - cái nôi của sự sống là gì? Đáp án B: Trái Đất và điều kiện sự sống.

Vận dụng kĩ năng đọc mở rộng có phương pháp; trình bày nhận xét riêng có dẫn chứng về một văn bản cùng kiểu.

Trên lớp, HS chia sẻ nhanh phiếu đọc mở rộng đã lập ở nhà (nếu có). Nhiệm vụ về nhà: tìm một văn bản cùng kiểu với một trong các văn bản đã học từ thư viện hoặc nguồn hợp pháp; đọc trọn văn bản; lập Phiếu đọc mở rộng gồm tên, tác giả/nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng và một nhận xét riêng. Chọn một chi tiết quan trọng và giải thích vì sao.

Mỗi HS có một Phiếu đọc mở rộng hoàn chỉnh, trong đó nhận xét riêng gắn với chi tiết và tác dụng (ví dụ: “Chi tiết roi sắt gãy cho thấy sức mạnh của Gióng được tiếp nối bằng sự góp sức của nhân dân, vì vậy hình tượng không đơn độc.”). Trên lớp, 2–3 HS trình bày phiếu trong 1–2 phút.