Giáo án Trái Đất

Huy động trải nghiệm của HS về cách con người đối xử với môi trường; xác định vấn đề bài học là cách nhìn Trái Đất như ngôi nhà chung cần được chở che.

HS viết nhanh vào giấy nháp hai việc em đã làm để giữ gìn môi trường và hai việc (hoặc thói quen) có thể làm hại môi trường quanh em. GV đặt câu hỏi: “Nếu Trái Đất có thể nói, em nghĩ Trái Đất sẽ nói gì về cách chúng ta đối xử với nó?”

Danh sách ngắn gồm hai việc tốt và hai việc gây hại do HS tự viết; một câu trả lời dự kiến cho câu hỏi định hướng, ví dụ: “Trái Đất có thể buồn nếu bị vứt rác bừa bãi” hoặc “Trái Đất mong được chăm sóc để xanh và sạch”. Đây là tiền đề để HS nhận ra bài thơ nói về cách đối xử với hành tinh bằng tình thương.

Nhận ra người nói hướng lời tới Trái Đất như đối tượng có thể đau; hiểu nhân hóa và cách gọi trực tiếp đã làm vấn đề rộng lớn trở nên gần gũi.

GV tổ chức HS đọc bản lược thuật (không đọc bản dịch) và làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A: (1) Người nói hướng lời tới ai? (2) Chi tiết nào cho thấy Trái Đất được coi như đối tượng có thể đau và cần chở che? (3) Việc gọi trực tiếp Trái Đất và trao cảm xúc cho nó là biện pháp gì? Tác dụng của biện pháp đó là gì?

Đáp án dự kiến: (1) Người nói hướng lời tới Trái Đất. (2) Trái Đất được nhìn như một đối tượng có thể đau, cần được nâng niu, an ủi thay vì bị khai thác, chia cắt. (3) Đó là nhân hóa; tác dụng là tạo quan hệ tình cảm gần gũi, không để hành tinh chỉ là vật liệu vô tri, giúp người đọc cảm thấy vấn đề lớn trở nên thân thiết. Kiến thức HS rút ra: Nhân hóa và cách gọi trực tiếp khơi tình thương và đặt con người vào quan hệ gần gũi với Trái Đất.

Phân tích được hai thái độ tương phản đối với Trái Đất và nhận ra lựa chọn đạo đức mà bài thơ gợi ra; đọc thái độ qua hình ảnh, không chỉ lặp khẩu hiệu.

Kĩ thuật khăn trải bàn: nhóm 4 HS, mỗi nhóm có một tờ giấy lớn chia thành 4 ô: ô 1 “Hành vi làm hại”, ô 2 “Thái độ phía làm hại”, ô 3 “Hành động nâng niu”, ô 4 “Lựa chọn đạo đức”. Nhóm đọc lại bản lược thuật, tìm chi tiết và điền vào từng ô (Phiếu học tập số 1, phần B). Nhóm trả lời thêm: Vì sao bài thơ không chỉ nêu khẩu hiệu mà cần đọc thái độ qua hình ảnh?

Đáp án dự kiến: Hành vi làm hại: khai thác, chia cắt, đối xử như vật sử dụng. Thái độ phía làm hại: coi Trái Đất là vật để lấy dùng, không nghĩ đến sự đau. Hành động nâng niu: an ủi, chở che, giữ gìn hành tinh. Lựa chọn đạo đức: người đọc có thể chọn thái độ nâng niu thay vì làm hại. Vì bài thơ thể hiện thái độ qua cách gọi và hình ảnh, nên người đọc phải cảm nhận, không chỉ lặp lại khẩu hiệu. Kiến thức HS rút ra: Sự tương phản giữa hai thái độ làm nổi bật lựa chọn đạo đức của con người.

Hiểu vai trò bổ sung của thơ (khơi cảm xúc) và văn bản thông tin (cung cấp cơ chế, dữ liệu); phân biệt thông tin của văn bản với suy luận riêng.

Kĩ thuật so sánh cặp: GV nêu tình huống: “Một bạn nói chỉ cần đọc bài thơ Trái Đất là đủ để bảo vệ môi trường.” HS thảo luận theo cặp: (1) Thơ giúp ta điều gì? (2) Điều gì thơ không thể thay thế? (3) Em phân biệt thông tin của bản lược thuật với suy luận riêng của em như thế nào? Trả lời bằng một câu có dẫn chứng.

Đáp án dự kiến: (1) Thơ khơi cảm xúc, thức tỉnh trách nhiệm, khiến người đọc cảm được điều cần bảo vệ. (2) Thơ không thay được dữ liệu và hướng dẫn chuyên môn; để hành động có hiệu quả vẫn cần thông tin cơ chế và kĩ thuật. (3) Thông tin của văn bản là điều được nêu trong bản lược thuật (ví dụ: người nói hướng lời tới Trái Đất); suy luận riêng là điều HS tự rút ra và phải có lí lẽ, dẫn chứng từ văn bản. Kiến thức HS rút ra: Thơ và văn bản thông tin bổ sung cho nhau, không dùng thơ thay dữ liệu hoặc ngược lại.

Củng cố nhận diện nhân hóa, thái độ người nói và tác dụng của thơ; rèn kĩ năng viết nhận xét có chi tiết và tác dụng.

HS làm Phiếu luyện tập số 2 theo cá nhân rồi đối chiếu theo cặp. Đề gồm các bài 2 đến 8: (2) Người nói hướng lời tới ai? A. Những người thân trong một gia đình; B. Trái Đất; C. Một người khai thác tài nguyên. (3) Biện pháp nổi bật là gì? A. Liệt kê thuật ngữ để định nghĩa hành tinh; B. Lập bảng so sánh số liệu; C. Nhân hóa. (4) Thái độ người nói là gì? Trả lời ngắn bằng lời của em. (5) Bài thơ chủ yếu tạo tác động gì? A. Khơi cảm xúc và trách nhiệm; B. Thuật các nghi thức một lễ hội; C. Giải thích bằng số liệu nguồn gốc sự sống. (6) Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Nhân hóa làm vấn đề bảo vệ hành tinh trở thành quan hệ tình cảm gần gũi. b) Một bài thơ có thể thay toàn bộ dữ kiện và hướng dẫn kĩ thuật môi trường. (7) Nối: Gọi hành tinh như bạn – Làm vấn đề gần gũi; Hành vi làm hại – Đối tượng phê phán; Nâng niu – Lựa chọn bảo vệ. (8) Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Trái Đất, dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng. Học sinh có thể tự kiểm tra thêm trên học liệu NeoEdu.

Đáp án: (2) B. Trái Đất. (3) C. Nhân hóa. (4) Nâng niu và bảo vệ (chấp nhận diễn đạt tương đương, dựa vào chi tiết của bản lược thuật; chấm 1 điểm: nêu đúng ý 0,75; diễn đạt rõ 0,25). (5) A. Khơi cảm xúc và trách nhiệm. (6) a) Đ; b) S (thơ khơi cảm xúc; chọn hành động hiệu quả vẫn cần thông tin và chuyên môn). (7) Gọi hành tinh như bạn – Làm vấn đề gần gũi; Hành vi làm hại – Đối tượng phê phán; Nâng niu – Lựa chọn bảo vệ. (8) Gợi ý: Nhân hóa tạo quan hệ tình cảm với Trái Đất, không để hành tinh chỉ là vật liệu vô tri; trước những cách đối xử gây hại, tiếng nói nâng niu gợi mỗi người chọn một thái độ khác. Chấm 2 điểm: nhận xét đúng, trọng tâm 0,5; chi tiết chính xác 0,5; giải thích nội dung/hình thức 0,75; diễn đạt 0,25. Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ liệu. Kiến thức HS củng cố: Nhận xét cần gắn với chi tiết và tác dụng, không chỉ nhắc lại nội dung hay nêu bài học chung chung.

Vận dụng cảm xúc từ bài thơ để đề xuất một thông điệp và một việc làm cụ thể, có thể kiểm tra, nhằm bảo vệ lớp học xanh; không dùng khẩu hiệu thay cho kế hoạch.

HS làm theo nhóm 4, mỗi nhóm viết một thông điệp có cảm xúc và một việc làm cụ thể để bảo vệ góc xanh của lớp (ví dụ: chăm cây, phân loại rác). Việc làm phải có cách kiểm tra (lịch, sổ ghi, tình trạng cây). Tham khảo mẫu: Thông điệp “Giữ góc xanh để mọi người cùng thở dễ chịu.” Việc làm: phân công tưới theo độ ẩm đất, kiểm cây hằng tuần và ghi lại; không tưới bừa khiến úng. Có thể kiểm bằng lịch và tình trạng cây.

Mỗi nhóm có một thông điệp ngắn (1 câu), một việc làm cụ thể, kèm cách kiểm tra. Bài mẫu (chấm 2 điểm): ý kiến phù hợp vấn đề 0,5; lí do/dẫn chứng cụ thể 1; diễn đạt tôn trọng, rõ nghĩa 0,5. Kiến thức HS vận dụng: Cảm xúc phải được chuyển thành hành động có kế hoạch và có thể kiểm tra.