Giáo án Tóm tắt bằng sơ đồ nội dung của một văn bản đơn giản

Huy động vốn sống và kinh nghiệm đọc của HS; giúp HS nhận ra một văn bản thường có ý chính và các ý phụ, và nêu được nhiệm vụ của tiết học.

GV chiếu câu hỏi: “Khi đọc một thông báo ngắn ở lớp, em nhớ điều gì trước tiên? Vì sao?”. HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào nhiệm vụ: tóm tắt một văn bản thông tin bằng sơ đồ nội dung.

HS nêu được ý: cần nhớ điều quan trọng nhất (ý chính) trước, sau đó mới đến các chi tiết (ý phụ). Nhiệm vụ của tiết học được ghi lên bảng: đọc văn bản, tìm ý chính, ý phụ và quan hệ, vẽ sơ đồ có từ khóa, kiểm tra lại sơ đồ.

HS nêu được cách xác định ý chính, ý phụ và quan hệ giữa các ý trong một văn bản thông tin đơn giản.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc văn bản gốc: “Lớp có giấy sạch đã dùng một mặt còn dùng được. Một số bạn chưa có chỗ để riêng nên bỏ lẫn rác. Nhóm đề nghị hộp giấy nháp, nhận giấy sạch không có thông tin riêng tư. Sau hai tuần, nhóm sẽ đếm tờ đã dùng lại và hỏi góp ý để điều chỉnh. Đây là kế hoạch giả định, chưa phải kết quả thực nghiệm.” Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: Đâu là ý chính? Đâu là ý phụ? Ý nào là hiện trạng, nguyên nhân, giải pháp, việc theo dõi? Các ý nối với nhau bằng quan hệ nào?

Kết quả dự kiến của nhóm trên Phiếu học tập số 1:

• Ý chính (giải pháp): nhóm đề nghị hộp giấy nháp để tận dụng giấy sạch.
• Hiện trạng: giấy sạch một mặt còn dùng được.
• Nguyên nhân gần: một số bạn chưa có chỗ để riêng nên bỏ lẫn rác.
• Điều kiện của giải pháp: chỉ nhận giấy sạch, không có thông tin riêng tư.
• Việc theo dõi: sau hai tuần đếm tờ đã dùng lại và hỏi góp ý để điều chỉnh.
• Quan hệ chính: chưa có chỗ riêng → bỏ lẫn rác → đề xuất hộp giấy nháp → theo dõi sau hai tuần.
• Kết luận HS rút ra: văn bản là kế hoạch giả định, chưa có kết quả đo, nên không được ghi thành kết quả đã đạt.

HS vẽ được sơ đồ tóm tắt có chủ đề ở giữa, bốn nhánh, từ khóa ngắn và nhãn mối liên hệ, không đưa thông tin ngoài văn bản vào sơ đồ.

Nhóm vẽ sơ đồ trên giấy A3 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi thành viên viết một nhánh vào ô của mình rồi cả nhóm thống nhất. Cấu trúc gợi ý: chủ đề “Giảm giấy thừa” ở giữa; bốn nhánh Hiện trạng, Nguyên nhân gần, Giải pháp (có hai nhánh con), Theo dõi sau hai tuần. Trên mũi tên ghi nhãn quan hệ (ví dụ: “dẫn đến”, “nên đề xuất”).

Sơ đồ nhóm có các đặc điểm sau:

• Chủ đề ở giữa: Giảm giấy thừa trong lớp.
• Bốn nhánh chính: Hiện trạng; Nguyên nhân gần; Giải pháp; Theo dõi sau hai tuần.
• Nhánh Giải pháp có hai nhánh con: Chỉ giấy sạch; Không chứa thông tin riêng tư.
• Từ khóa ngắn, không chép nguyên câu văn.
• Mũi tên có nhãn quan hệ (ví dụ “nên”, “dẫn đến”).
• Không có số liệu hay kết quả chưa được đo trong sơ đồ.

HS vận dụng các nguyên tắc vừa học để nhận biết đúng–sai trong bài sơ đồ, sửa được sơ đồ có lỗi và sắp xếp đúng quy trình viết tóm tắt.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) sắp xếp quy trình viết; (2) đánh giá ba ý về sơ đồ; (3) sửa đoạn kết luận sai: “Sơ đồ kết luận: Đã giảm 90% giấy → mọi lớp phải làm ngay, dù văn bản chỉ nêu kế hoạch”. Sau đó, cả lớp đối chiếu đáp án.

Đáp án dự kiến:

• Câu 1: Khi chuyển văn bản thành sơ đồ, cần làm trước: A. Xác định ý chính, ý phụ và quan hệ từ văn bản.
• Câu 2: Quy trình viết: Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu → Tìm ý, lập dàn ý → Viết bản nháp bằng lời riêng → Đọc lại và chỉnh sửa. Quy trình có thể quay lại bước trước khi cần.
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai, vì văn bản chỉ nêu dự định thử hai tuần, không thể ghi là đã giảm 90%; c) Đúng, có thể dùng bố cục khác nếu quan hệ và nội dung đúng.
• Câu 4: Bản sửa: đặt “giải pháp đề xuất” và “việc theo dõi” thành nhánh riêng, bỏ số 90% vì chưa đo. Lí do: không biến dự định thành kết quả, không khái quát từ một lớp ra mọi nơi.

HS vận dụng quy trình tóm tắt bằng sơ đồ để làm một sản phẩm mới, phân biệt được thông tin của văn bản với suy luận riêng.

HS chọn một văn bản thông tin ngắn trong thực tế (ví dụ: thông báo của trường, bản tin về bảo vệ môi trường ở địa phương, nội quy thư viện). Sau khi đọc, HS vẽ sơ đồ tóm tắt theo bốn nhánh hoặc theo cấu trúc phù hợp với văn bản đã chọn. Ở cuối sơ đồ, HS viết riêng một mục “Suy luận của em” và nêu một dẫn chứng từ văn bản để giải thích.

Sản phẩm cá nhân gồm:

• Sơ đồ có chủ đề ở giữa, ít nhất ba nhánh chính, từ khóa ngắn và nhãn mối liên hệ.
• Không có thông tin nào ngoài văn bản trong phần nội dung chính.
• Mục “Suy luận của em” gồm 1 đến 2 câu, có dẫn chứng từ văn bản.
• Sơ đồ phân biệt rõ kế hoạch với kết quả đã đo.