Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 61)

Huy động vốn sống và kinh nghiệm giao tiếp của HS; giúp HS nhận ra rằng cùng một ý có thể được nói theo nhiều cách với hiệu quả khác nhau.

GV chiếu hai câu: “Bạn nói khác tôi” và “Bạn nói trái ý tôi nên chắc sai”. HS trả lời câu hỏi: Hai câu cùng nói về việc hai người có ý kiến khác nhau, nhưng câu nào làm em thấy khó chịu hơn? Vì sao? Nhiệm vụ: nêu cảm nhận và chỉ ra chi tiết làm em nghĩ như vậy.

HS nêu được: câu thứ hai khó chịu hơn vì có thêm vế “nên chắc sai”, đưa ra đánh giá về người nói khi chưa có căn cứ; câu thứ nhất chỉ mô tả sự khác biệt về ý kiến. Qua đó HS nhận ra từ ngữ và cấu trúc câu có thể đổi cách nhìn về người nói.

HS nhận biết các từ gần nghĩa khác nhau về sắc thái, mức độ và phạm vi kết hợp; hiểu rằng không thể coi thay một từ là chắc chắn không đổi nghĩa.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ 1: Đọc hai từ “kiên trì” và “cố chấp” trong ngữ cảnh một bạn sẵn lòng sửa cách làm nhưng không bỏ mục đích; nêu sắc thái của mỗi từ. Nhiệm vụ 2: Đọc câu “Em ___ vì lời động viên chân thành” và chọn từ phù hợp trong các từ cao, xúc động, tham lam, hẹp; giải thích vì sao các từ còn lại không phù hợp. Nhiệm vụ 3: Trả lời câu hỏi: Có phải từ nào gần nghĩa cũng thay thế được cho nhau trong mọi câu không? Vì sao?

• Kiên trì: sắc thái tích cực, chỉ sự bền bỉ giữ mục đích có ích và biết tiếp nhận góp ý; phù hợp để tả bạn sẵn lòng sửa cách làm.
• Cố chấp: sắc thái tiêu cực, chỉ việc không chịu xét lí lẽ dù cách làm sai; không phù hợp để tả bạn đó.
• Câu 2: đáp án B. Xúc động, vì từ này chỉ tình cảm được khơi dậy bởi lời động viên; cao, tham lam, hẹp không diễn tả đúng cảm xúc đó.
• Kết luận HS rút ra: Các từ gần nghĩa khác nhau về sắc thái, mức độ và phạm vi kết hợp; không nên đồng nhất gần nghĩa với hoàn toàn đồng nghĩa.

HS nhận biết việc lựa chọn cấu trúc câu làm thay đổi điểm nhấn, trình tự hoặc quan hệ ý; nhận ra cấu trúc nhượng bộ “Dù… vẫn…” làm rõ sự tôn trọng người nói.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ 1: So sánh “Bạn nói khác tôi” với “Bạn nói trái ý tôi nên chắc sai”: câu nào có thêm đánh giá không có căn cứ? Nhiệm vụ 2: Đọc câu “Dù chưa đồng ý, tôi vẫn nghe hết” và cho biết quan hệ ý giữa hai vế được thể hiện bằng cặp từ nào; câu này thể hiện thái độ gì với người nói? Nhiệm vụ 3: Đổi trật tự hai vế của câu “Tôi chưa đồng ý, nhưng tôi vẫn nghe hết bạn nói” thành “Tôi vẫn nghe hết bạn nói, dù tôi chưa đồng ý” và nhận xét điểm nhấn có thay đổi không.

• Nhiệm vụ 1: Câu “Bạn nói trái ý tôi nên chắc sai” có thêm đánh giá “chắc sai” không có căn cứ; câu “Bạn nói khác tôi” chỉ nêu sự khác biệt.
• Nhiệm vụ 2: Quan hệ nhượng bộ được thể hiện bằng cặp từ “Dù… vẫn…”; câu thể hiện sự tôn trọng khi người nói vẫn lắng nghe dù không đồng ý.
• Nhiệm vụ 3: Hai cách viết cùng nội dung nhưng điểm nhấn khác nhau: câu gốc nhấn vào việc chưa đồng ý, câu đổi trật tự nhấn vào việc vẫn lắng nghe.
• Kết luận HS rút ra: Cấu trúc câu có thể thay đổi điểm nhấn, trình tự hoặc quan hệ ý; từ và cấu trúc cùng góp phần tạo cách nhìn.

Củng cố kiến thức về từ gần nghĩa, cấu trúc nhượng bộ và cách nhận xét hành vi; biết sửa lời nói thiếu tôn trọng thành lời phản biện có căn cứ.

Bài 1 đến bài 5: HS làm nhanh cá nhân, GV chiếu đề và chữa tập thể (có thể làm trực tiếp trên NeoEdu). Bài 6 đến bài 8: HS làm theo cặp, viết ra vở. Đề cụ thể:

1. Từ phù hợp trong “Em___vì lời động viên chân thành” là gì? A. cao; B. xúc động; C. tham lam; D. hẹp.
2. Câu nào nhận xét hành vi thay vì hạ thấp người? A. Bạn không bao giờ biết gì.; B. Bạn thua mọi người.; C. Bạn chưa nêu nguồn cho số liệu.; D. Bạn là người vô dụng.
3. Nối cách nói với sắc thái: xin góp ý; bắt bẻ cho thua; chưa đồng ý vì thiếu chứng cứ.
4. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Từ gần nghĩa thay nhau được trong mọi câu; b) Đổi trật tự có thể đổi điểm nhấn; c) Nên chọn từ vừa đúng nghĩa vừa phù hợp thái độ.
5. Câu thể hiện nhượng bộ là gì? A. Tôi nghe và tôi ghi.; B. Tôi nghe vì bạn nói.; C. Tôi không nghe.; D. Dù chưa đồng ý, tôi vẫn lắng nghe.
6. Sửa “Ý kiến của bạn ngu ngốc” thành phản biện có căn cứ.
7. Chọn “kiên trì” hoặc “cố chấp” để tả một bạn sẵn lòng sửa cách làm nhưng không bỏ mục đích; giải thích lựa chọn.
8. Viết hai câu về một ý kiến khác em: một câu nhận xét, một câu mời trao đổi; chỉ ra từ giúp thể hiện thái độ tôn trọng.

• Bài 1: B (Xúc động chỉ tình cảm được khơi dậy).
• Bài 2: C (Nhận xét một việc cụ thể có thể sửa, không hạ thấp người).
• Bài 3: xin góp ý – lịch sự, mở trao đổi; bắt bẻ cho thua – đối đầu, hạ người; chưa đồng ý vì thiếu chứng cứ – phản biện có lí do.
• Bài 4: a) S; b) Đ; c) Đ (Không đồng nhất gần nghĩa với hoàn toàn đồng nghĩa).
• Bài 5: D (Dù… vẫn… nêu quan hệ nhượng bộ).
• Bài 6 (gợi ý, 2 điểm: không xúc phạm (1); nêu điểm thiếu và đề nghị (1)): “Mình chưa đồng ý vì ví dụ mới nói về một lớp, nhưng kết luận lại cho cả trường. Bạn có thể bổ sung dữ liệu hoặc giới hạn kết luận không?”
• Bài 7 (gợi ý, 2 điểm: kiên trì (1); biết lắng nghe, sửa cách (1)): Chọn “kiên trì”, vì bạn giữ mục đích có ích và tiếp nhận góp ý; “cố chấp” gợi ý không chịu xét lí lẽ dù cách làm sai.
• Bài 8 (gợi ý, 2 điểm: câu rõ (1); từ và thái độ (1)): “Mình hiểu bạn muốn tiết kiệm thời gian, nhưng lo cách này bỏ mất nguồn. Chúng mình thử giữ một dòng nguồn ngắn nhé.” Các từ “hiểu”, “lo”, “thử”, “nhé” giúp trao đổi không áp đặt.

HS vận dụng việc lựa chọn từ ngữ và cấu trúc câu để nói và viết lời góp ý phù hợp với mục đích và người nghe trong tình huống thực tế ở lớp học.

Tình huống: Một bạn trong nhóm học tập trình bày bài nhưng chưa ghi nguồn cho một số liệu. Em hãy viết hai câu góp ý cho bạn: một câu nhận xét cụ thể, một câu mời bạn trao đổi, trong đó có ít nhất một cấu trúc “Dù… vẫn…” hoặc một từ thể hiện sự tôn trọng. Sau đó, em đọc to lời góp ý cho bạn cùng bàn nghe. Bài tập về nhà: Viết 3 đến 5 câu góp ý cho một bạn trong nhóm, nói rõ một việc cụ thể cần sửa và cách sửa.

Mỗi HS viết được hai câu góp ý có nhận xét cụ thể và lời mời trao đổi, dùng từ ngữ thể hiện thái độ tôn trọng. Ví dụ: “Bạn trình bày rõ phần mở đầu nhưng chưa ghi nguồn cho số liệu ở slide 3. Bạn thử bổ sung nguồn nhé?” Sản phẩm về nhà: đoạn 3 đến 5 câu góp ý đúng mục đích và người nghe.