Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động vốn hiểu biết về ba văn bản đã học; hình thành tâm thế tìm điểm chung giữa các văn bản về tình yêu thương và sự chia sẻ.

HS trả lời lần lượt ba câu hỏi GV chiếu lên màn hình:

• Đêm cuối năm, em bé bán diêm cần điều gì nhất?
• Khi thấy bạn co ro trong áo rách, Sơn đã nghĩ đến việc gì?
• Khi con chào mào bay đi, người nói đã thay đổi thái độ như thế nào?

HS nêu được: em bé cần hơi ấm, bữa ăn và sự yêu thương của người bà; Sơn nghĩ đến việc đem áo cũ cho Hiên; người nói chuyển từ ý định giữ chim sang lắng nghe, trân trọng tự do của chim. GV ghi các từ khóa « ấm », « cho », « buông » lên bảng để dẫn vào hoạt động sau.

HS hệ thống hóa nội dung, chi tiết nghệ thuật và thông điệp của ba văn bản; so sánh để thấy hai truyện đặt ra nhu cầu được quan tâm của trẻ em.

Bước 1 (nhóm chuyên gia, 6 phút): Lớp chia 3 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một văn bản theo Phiếu học tập số 1, gồm các mục: tên văn bản và tác giả; chi tiết tiêu biểu; cảm xúc hoặc thái độ của nhân vật; thông điệp; nhận xét riêng.
Bước 2 (nhóm mảnh ghép, 10 phút): Mỗi nhóm mới gồm một HS từ mỗi nhóm chuyên gia. Mỗi em trình bày nội dung nhóm mình, các bạn điền vào bảng so sánh ba cột.
Bước 3 (cả lớp, 6 phút): Trả lời câu hỏi: Vì sao hai truyện « Cô bé bán diêm » và « Gió lạnh đầu mùa » đều đặt ra nhu cầu được quan tâm của trẻ em? Chi tiết nào làm em nghĩ như vậy?

Bảng so sánh ba văn bản (HS ghi trên giấy A3):

• Cô bé bán diêm: chi tiết tiêu biểu là những que diêm, ánh lửa gợi hơi ấm, bữa ăn, cây thông và người bà; thông điệp là trách nhiệm chăm sóc trẻ em, không chỉ thương cảm nhất thời; kết thúc có ánh sáng ước mơ nhưng bi kịch cái chết vẫn còn.
• Gió lạnh đầu mùa: chi tiết tiêu biểu là chiếc áo rách của Hiên, chiếc áo mẹ trả lại, khoản tiền mẹ Sơn cho mẹ Hiên vay may áo; thông điệp là lòng tốt cần đi cùng sự tự trọng và tế nhị.
• Con chào mào: chi tiết tiêu biểu là chiếc lồng tưởng tượng và con chim vụt bay; thông điệp là vẻ đẹp có thể gìn giữ bằng cảm nhận, không cần chiếm hữu.
  Kết luận chung: Cả hai truyện đều cho thấy trẻ em cần được quan tâm bằng hành động cụ thể; « Gió lạnh đầu mùa » thêm yêu cầu tôn trọng lòng tự trọng của người nhận.

HS nắm được cách lập phiếu đọc mở rộng có phương pháp và biết phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng khi nhận xét.

GV hướng dẫn lập phiếu theo Phiếu học tập số 2 gồm: tên văn bản; tác giả hoặc nguồn; kiểu văn bản; hai bằng chứng (trích hoặc tóm tắt chi tiết kèm vị trí); một nhận xét riêng.
GV đưa hai câu mẫu để HS phân loại:

• « Theo văn bản, mẹ Hiên mang áo trả lại. » (thông tin văn bản)
• « Em nghĩ mẹ Hiên trả áo vì rất giữ lòng tự trọng. » (suy luận riêng)
  Câu hỏi GV đặt ra: Làm sao để nhận xét riêng của em có căn cứ từ văn bản? Chi tiết nào em chọn là quan trọng và vì sao?

Phiếu đọc mẫu của lớp có đủ năm mục. Ví dụ: Tên văn bản « Gió lạnh đầu mùa »; tác giả Thạch Lam; kiểu văn bản truyện ngắn; bằng chứng 1: mẹ Hiên trả áo; bằng chứng 2: mẹ Sơn cho vay tiền may áo; nhận xét riêng: việc giúp đỡ được làm tế nhị nên người nhận không cảm thấy bị ban ơn.
HS nắm quy tắc: câu nêu thông tin có trong văn bản dùng « theo văn bản », « trong truyện »; câu suy luận dùng « em nghĩ », « có thể hiểu là ».

HS nhận diện được cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ trong câu văn mẫu và nêu tác dụng của cụm từ trong việc miêu tả.

GV đưa các câu lấy từ ba văn bản để HS xác định cụm từ và phần trung tâm:

• « chiếc áo rách » (cụm danh từ; trung tâm là áo)
• « tiếng hót đẹp » (cụm danh từ; trung tâm là tiếng hót)
• « co ro trong áo rách » (cụm động từ; trung tâm là co ro)
• « rất đẹp » (cụm tính từ, GV đưa thêm ví dụ để so sánh)
  Câu hỏi GV đặt ra: Nếu bỏ từ « rách » trong « chiếc áo rách » thì hình ảnh về Hiên thay đổi như thế nào? Vì sao tác giả dùng cụm « co ro »?

HS nhận diện đúng: « chiếc áo rách » là cụm danh từ có phần phụ đứng sau trung tâm; « co ro » diễn tả dáng vẻ lạnh rét của Hiên, gợi thương cảm; « tiếng hót đẹp » là cụm danh từ miêu tả âm thanh của chim. Kết luận: cụm từ giúp câu miêu tả cụ thể, làm rõ hoàn cảnh và cảm xúc nhân vật.

Củng cố kiến thức đọc hiểu ba văn bản qua bài tập có đáp án; rèn kĩ năng trả lời đúng theo ngữ liệu.

HS làm các bài tập sau (có thể làm nhanh trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian):

• Bài 2: Câu chuyện diễn ra vào lúc nào? A. Buổi trưa hè; B. Sáng khai trường; C. Đêm cuối năm.
• Bài 3: Em bé dùng gì để sưởi? A. Diêm; B. Bếp trong nhà; C. Chăn được cho.
• Bài 4: Những hình ảnh trong ánh lửa gắn với điều gì? Trả lời ngắn bằng lời em, dựa vào ngữ liệu.
• Bài 6: Ai cùng Sơn ra chơi? A. Người bán áo; B. Chị Lan; C. Hiên.
• Bài 7: Điều gì khiến Sơn chú ý Hiên? A. Bạn có đồ chơi mới; B. Bạn thắng một cuộc thi; C. Bạn co ro trong áo rách.
• Bài 8: Ai đem áo trả? Trả lời ngắn bằng lời em.
• Bài 10: Điều gì hấp dẫn người nói? A. Vẻ đẹp và tiếng chim; B. Giá tiền chiếc lồng; C. Món ăn.

Đáp án:

• Bài 2: C (Đêm cuối năm).
• Bài 3: A (Diêm).
• Bài 4: Nhu cầu được ấm, được no và được yêu thương (chấp nhận cách diễn đạt tương đương có bằng chứng từ ngữ liệu). Thang điểm: ý đúng 0,75; diễn đạt rõ 0,25.
• Bài 6: B (Chị Lan).
• Bài 7: C (Bạn co ro trong áo rách).
• Bài 8: Mẹ Hiên (chấp nhận cách diễn đạt tương đương). Thang điểm: ý đúng 0,75; diễn đạt rõ 0,25.
• Bài 10: A (Vẻ đẹp và tiếng chim).

HS viết được đoạn nhận xét có dẫn chứng, nêu rõ chi tiết và tác dụng, phân biệt rõ thông tin và suy luận.

Chọn một trong ba văn bản đã học. Viết đoạn 4 đến 5 câu gồm: một câu nêu nhận xét; hai câu dẫn chứng (chi tiết trong văn bản); một đến hai câu phân tích tác dụng; một câu nêu suy nghĩ riêng, mở đầu bằng « Em nghĩ rằng ».
GV gợi ý: Tránh chỉ kể lại cốt truyện hay nêu bài học chung chung.

Đoạn nhận xét mẫu: « Trong « Gió lạnh đầu mùa », hình ảnh chiếc áo rách của Hiên là chi tiết quan trọng nhất. Chi tiết này làm nổi bật hoàn cảnh thiếu thốn và khiến Sơn quyết định đem áo cũ cho bạn. Việc mẹ Hiên trả áo cho thấy sự tế nhị của người nhận. Em nghĩ rằng cách cho đi kín đáo như vậy giúp người nhận giữ được lòng tự trọng. »

HS vận dụng phương pháp đọc mở rộng để tìm và đọc một văn bản cùng kiểu, lập phiếu có tên, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng và một nhận xét riêng.

Giao nhiệm vụ về nhà: Tìm một truyện ngắn hoặc bài thơ cùng chủ đề yêu thương và chia sẻ từ thư viện trường hoặc nguồn hợp pháp; đọc trọn văn bản và lập Phiếu học tập số 2.
Trên lớp (3 phút): HS chia sẻ tên văn bản đã chọn và một chi tiết em thấy quan trọng nhất.
Câu hỏi GV đặt ra: Văn bản em đọc thêm có điểm gì giống hoặc khác với ba văn bản đã học?

Phiếu đọc mở rộng hoàn chỉnh gồm: tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng, một nhận xét riêng có phân biệt rõ với thông tin của văn bản; một câu so sánh ngắn với ít nhất một văn bản đã học.