Giáo án Củng cố, mở rộng

Gợi lại nội dung ba văn bản đã học, tạo tâm thế ôn tập và xác định nhiệm vụ của tiết học.

GV đưa lên màn hình ba tên văn bản và các mô tả ngắn: (1) người anh và em gái vẽ tranh; (2) em bé trả lời lời mời của mây và sóng; (2) trẻ em được tưởng tượng xuất hiện trước, được mẹ, bà, cha, thầy chăm sóc. HS làm việc cá nhân trong 1 phút, sau đó ghép với bạn cùng bàn để nêu một chi tiết nhớ nhất của mỗi văn bản. Tiết 1 gồm hoạt động khởi động và hoạt động 2; tiết 2 gồm hoạt động 3, 4 và 5.

Ba cặp ghép đúng: Chuyện cổ tích về loài người gắn với trẻ em được tưởng tượng xuất hiện trước và tình thương của mẹ, bà, cha, thầy; Mây và sóng gắn với lời mời đi chơi và tình mẹ; Bức tranh của em gái tôi gắn với người anh được em gái yêu thương qua bức tranh. HS nêu được ít nhất một chi tiết nhớ nhất cho mỗi văn bản.

So sánh được cách tình thương giúp trẻ lớn lên trong Chuyện cổ tích về loài người và Bức tranh của em gái tôi bằng chi tiết cụ thể; phân biệt được thông tin văn bản với suy luận riêng.

Kĩ thuật khăn trải bàn. HS chia nhóm 4 hoặc 6 người. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và hoàn thành các nhiệm vụ sau:

• Nhiệm vụ 1: Liệt kê những người và những điều họ đem đến cho trẻ trong Chuyện cổ tích về loài người (mẹ, bà, cha, thầy và trường học; lời ru, chuyện kể, hiểu biết, học tập).
• Nhiệm vụ 2: Trong Bức tranh của em gái tôi, tìm chi tiết cho thấy người anh tưởng mình bị bỏ lại và chi tiết cho thấy em vẫn yêu quý anh.
• Nhiệm vụ 3: So sánh hai cách tình thương: cách tình thương được thể hiện (trực tiếp hay gián tiếp), người nhận tình thương là ai, và tác động đến sự trưởng thành của người nhận.
• Nhiệm vụ 4: Với mỗi ý so sánh, ghi rõ đâu là thông tin có trong văn bản, đâu là suy luận riêng của nhóm.

Kết quả nhóm trên khăn trải bàn gồm:

• Chuyện cổ tích về loài người: người lớn đem lời ru, chuyện kể, hiểu biết và cơ hội học tập cho trẻ; tình thương được trao qua những việc chăm sóc cụ thể, trẻ lớn lên trong vòng tay và tri thức của người lớn.
• Bức tranh của em gái tôi: người anh cảm thấy mình bị bỏ lại; bức tranh em vẽ cho thấy anh vẫn được yêu quý; tình thương được trao qua món quà nghệ thuật, khiến anh tự soi lại chính mình.
• So sánh: cả hai văn bản đều cho thấy tình thương giúp trẻ lớn lên; Chuyện cổ tích nhấn mạnh việc chăm sóc và trao truyền di sản tinh thần, còn Bức tranh nhấn mạnh sự tự ý thức và thay đổi của người anh qua một hình ảnh cụ thể.
• Thông tin và suy luận: câu “em gái vẽ bức tranh thể hiện anh bằng cái nhìn trong sáng” là thông tin của văn bản; câu “người anh sẽ thay đổi cách cư xử với em” là suy luận, cần ghi rõ.

Nêu được khái niệm nhân hóa, so sánh, ẩn dụ và ngoặc kép; giải thích được tác dụng của các biện pháp này trong một số câu văn, câu thơ đã học.

Hoạt động theo nhóm mảnh ghép. Mỗi nhóm được giao một trong bốn nội dung: nhân hóa, so sánh, ẩn dụ, ngoặc kép. Nhiệm vụ của nhóm là:

• Nêu cách nhận biết biện pháp đó.
• Tìm trong SGK một ví dụ thuộc một trong ba văn bản đã học.
• Giải thích tác dụng của biện pháp trong ví dụ đó.
  Ví dụ GV gợi ý cho nhóm ngoặc kép: cụm “ghen tị là xấu” trong ngữ liệu đã được đặt trong ngoặc kép; nhóm cần giải thích vì sao tác giả hoặc người kể dùng ngoặc kép (đánh dấu lời trích, lời nói hay cách hiểu được nhấn mạnh).

Bảng ghi tay của mỗi nhóm (dạng danh sách):

• Nhân hóa: gán cho sự vật, loài vật đặc điểm, hành động của con người; ví dụ HS tìm trong văn bản; tác dụng: làm thế giới gần gũi, sinh động, hợp với giọng kể hồn nhiên của trẻ.
• So sánh: đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng; ví dụ HS tìm; tác dụng: làm hình ảnh cụ thể, dễ hình dung cảm xúc.
• Ẩn dụ: gọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác có nét tương đồng, không có từ so sánh; ví dụ HS tìm; tác dụng: gợi nhiều tầng nghĩa, cảm xúc sâu hơn.
• Ngoặc kép: đánh dấu lời dẫn trực tiếp hoặc từ ngữ được dùng theo nghĩa đặc biệt; ví dụ “ghen tị là xấu”; tác dụng: làm nổi bật cách hiểu được nêu ra để người đọc suy ngẫm.
  Ghi chú: HS chỉ dùng ví dụ có trong SGK; GV không yêu cầu HS đặt thêm câu ngoài văn bản.

Trả lời đúng các câu hỏi đọc hiểu về ba văn bản; phân biệt được thông tin văn bản với suy luận riêng và trình bày được câu trả lời có bằng chứng.

HS làm việc cặp đôi. Nhiệm vụ gồm hai phần:
Phần A: Làm các câu trắc nghiệm và trả lời ngắn từ bài tập đã cho (các câu 2, 3, 4, 6, 7, 8, 10). Có thể kiểm tra nhanh trên trang bài học NeoEdu.
Phần B: Đọc các nhận định trong Phiếu học tập số 2 và đánh dấu “T” nếu là thông tin có trong văn bản, “S” nếu là suy luận riêng; với mỗi nhận định “T”, ghi kèm bằng chứng.
Nội dung Phiếu học tập số 2 gồm các nhận định sau:

• Em bé trong Mây và sóng nhớ mẹ đang chờ.
• Người anh trong Bức tranh của em gái tôi đã trở thành người tốt hơn sau khi xem tranh.
• Trong Chuyện cổ tích về loài người, mẹ đem lời ru và tình thương đến cho trẻ.
• Trí tưởng tượng trong Mây và sóng giúp em bé tạo ra một trò chơi mới ở bên mẹ.

Đáp án phần A:

• Câu 2: A. Trẻ em.
• Câu 3: B. Lời ru và tình thương.
• Câu 4: Bà đem đến chuyện kể (chấp nhận cách diễn đạt tương đương, có căn cứ trong ngữ liệu).
• Câu 6: C. Mẹ.
• Câu 7: A. Mây và sóng.
• Câu 8: Em bé không đi theo lời mời vì nhớ mẹ đang chờ (chấp nhận cách diễn đạt tương đương).
• Câu 10: B. Người anh.
  Đáp án phần B:
• Nhận định 1: T. Bằng chứng: em bé không muốn rời xa vì nhớ mẹ đang chờ.
• Nhận định 2: S. Văn bản không nói người anh đã trở thành người tốt hơn; đây là suy luận riêng.
• Nhận định 3: T. Bằng chứng: trong lược thuật, mẹ đem lời ru và tình thương đến cho trẻ.
• Nhận định 4: T. Bằng chứng: em bé nghĩ ra trò chơi ở bên mẹ, hai mẹ con hóa thành hình tượng trời và biển.

Trình bày được phiếu đọc mở rộng gồm tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng và một nhận xét riêng; giải thích được vì sao chi tiết mình chọn quan trọng.

HS chia sẻ theo nhóm đôi với phiếu đọc mở rộng đã chuẩn bị ở nhà. Mỗi HS nêu tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng (chi tiết lấy từ văn bản đã đọc) và một nhận xét riêng về tác dụng của chi tiết đó. HS giải thích vì sao chi tiết mình chọn là quan trọng. Lưu ý: nhận xét phải gắn với chi tiết và tác dụng, không chỉ nhắc lại cốt truyện hoặc nêu bài học chung chung.

Phiếu đọc mở rộng gồm các mục: Tên văn bản; Tác giả hoặc nguồn; Kiểu văn bản; Bằng chứng 1 (trích hoặc tóm tắt chi tiết có tên đoạn); Bằng chứng 2; Nhận xét riêng (ví dụ: “Chi tiết ... cho thấy ..., khiến em nhận ra ...”); Lí do chọn chi tiết. Sản phẩm đạt yêu cầu khi nhận xét có gắn với chi tiết và tác dụng cụ thể.