Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 26)

Huy động vốn hiểu biết về nghĩa của từ và gợi nhu cầu tìm hiểu cách xác định nghĩa của từ trong câu.

HS đọc câu “Cô rất gần gũi với học sinh” trên màn hình, suy nghĩ 1 phút về nghĩa của từ “gần gũi” trong câu này, rồi trả lời câu hỏi: “Khi nói cô giáo gần gũi với học sinh, người nói muốn nhấn mạnh điều gì: khoảng cách về không gian hay quan hệ tình cảm?”

HS nêu được: từ “gần gũi” trong câu này chủ yếu chỉ quan hệ thân tình, dễ chia sẻ, không phải nói về khoảng cách. Từ đó, GV dẫn vào bài: nghĩa của từ phải được xác định trong câu, cần đọc người hoặc vật được nói tới để hiểu đúng.

Nêu được nghĩa của từ phải xác định trong câu và phân biệt được các sắc thái nghĩa khác nhau của cùng một từ.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, gồm hai nhiệm vụ: (1) chọn nghĩa đúng của “gần gũi” trong câu “Cô rất gần gũi với học sinh” và giải thích căn cứ; (2) nối từ với nghĩa trong ngữ cảnh.

1. Nghĩa của “gần gũi” trong câu “Cô rất gần gũi với học sinh”: C. Thân tình, dễ chia sẻ. Căn cứ: câu nói về quan hệ thầy trò, không đo khoảng cách; các đáp án A (ở cùng một nhà) và D (đứng sát mọi lúc) không phù hợp với ngữ cảnh; B (cao hơn) không liên quan.
2. Nối từ với nghĩa:

• kiên nhẫn chờ – Bình tĩnh, không nóng vội
• chân thành xin lỗi – Thật lòng, không giả tạo
• rụt rè bước vào – Còn e ngại, chưa mạnh dạn
  Kết luận HS rút ra: Cùng một từ có thể mang sắc thái khác nhau tùy ngữ cảnh, không thể thay tùy tiện bằng từ gần nghĩa.

Nhận biết được biện pháp nhân hóa và so sánh; chỉ ra từ ngữ làm căn cứ và phân tích được tác dụng trong câu gốc.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2: (1) xác định câu nhân hóa trong bốn đáp án; (2) phân tích câu “Gió ghé tai lá kể chuyện” theo hai ý: dấu hiệu nhân hóa và tác dụng; (3) nêu điểm khác nhau giữa nhân hóa và so sánh.

1. Câu nhân hóa: D. Gió ghé tai lá kể chuyện. Vì gió được gán hành động của người (ghé tai, kể chuyện), lá có tai như người.
2. Phân tích: Dấu hiệu nhân hóa là các từ “ghé tai” và “kể chuyện”, chỉ hoạt động của con người được gán cho gió và lá. Tác dụng: làm cho thiên nhiên gần gũi, thân mật, như có sự giao tiếp; đây là cách cảm nhận hình ảnh, không phải mô tả khoa học về âm thanh.
3. So sánh nêu tương đồng giữa hai đối tượng (có từ “như”, “như là”, “bằng”…), còn nhân hóa gán đặc điểm người cho vật, con vật, cây cối.
   Kết luận HS rút ra: nhân hóa và so sánh có thể cùng xuất hiện trong một đoạn văn, cần chỉ rõ từ ngữ làm căn cứ.

Phân biệt được từ ghép và từ láy dựa trên quan hệ nghĩa giữa các tiếng và đặc điểm láy âm.

HS quan sát các từ “bạn bè”, “rì rào”, “lung linh”, “lấp lánh”, “thì thầm”, xác định từ ghép, từ láy và giải thích căn cứ. GV đặt câu hỏi: “Dựa vào đâu để biết một từ là từ ghép hay từ láy? Có phải chỉ nhìn âm đầu là đủ không?”

Từ ghép: bạn bè (các tiếng có quan hệ nghĩa với nhau, cùng chỉ người có quan hệ thân thiết). Từ láy: rì rào, lung linh, lấp lánh, thì thầm (các tiếng lặp lại âm hoặc vần, có quan hệ âm thanh với nhau).
Lưu ý: không căn cứ chỉ vào âm đầu b để kết luận “bạn bè” là từ láy.
Kết luận HS rút ra: từ ghép có các tiếng có nghĩa ghép lại với nhau; từ láy có sự lặp âm hoặc vần giữa các tiếng.

Vận dụng kiến thức về nghĩa của từ, nhân hóa, so sánh và từ ghép, từ láy để làm các bài tập trắc nghiệm và nhận định.

HS làm bốn bài tập theo nhóm nhỏ (3–4 HS), sau đó đối chiếu đáp án. Có thể dùng học liệu NeoEdu để làm bài tập tương tác.
Bài 1: Câu “Gió thì thầm trong vườn” – từ nào chỉ hoạt động của người được dùng cho gió?
Bài 2: Câu nào nhân hóa? A. Cây cao ba mét; B. Lá màu xanh; C. Mây trắng trên trời; D. Gió ghé tai lá kể chuyện.
Bài 3: Đánh giá đúng (Đ) hay sai (S): a) Mọi câu có “như” đều là so sánh tu từ; b) Nhân hóa cần dấu hiệu gán nét người; c) Từ ghép và từ láy đều là từ phức.
Bài 4: Từ nào là từ ghép? A. bạn bè; B. rì rào; C. lung linh; D. lấp lánh.

Bài 1: thì thầm (nói khẽ, được gán cho gió).
Bài 2: D. Gió ghé tai lá kể chuyện (gió và lá được gán hoạt động của người).
Bài 3: a) S (“như đã nói” không so sánh hình ảnh); b) Đ; c) Đ (đều là từ nhiều tiếng).
Bài 4: A. bạn bè (các tiếng có quan hệ nghĩa, là từ ghép).
HS rút ra: phải dựa vào căn cứ trong câu và cấu tạo của từ để đưa ra đáp án.

Vận dụng kiến thức về so sánh và nghĩa của từ để viết lại câu sao cho rõ ý và phù hợp, không xúc phạm người khác.

HS đọc câu “Bạn ấy nói rất to” và viết lại thành câu có so sánh phù hợp, không xúc phạm bạn. Sau đó, HS viết ở nhà một đoạn 3–5 câu về một người bạn trong lớp, có ít nhất một câu so sánh hoặc nhân hóa, ghi rõ từ ngữ làm căn cứ.

Ví dụ câu viết lại: “Tiếng bạn ấy vang như tiếng chuông nhỏ trong phòng.” Đạt yêu cầu khi: (1) có so sánh rõ (có từ “như”, nêu hai đối tượng tương đồng ở độ vang); (2) phù hợp và tôn trọng, không dùng hình ảnh hạ thấp người nói.
Sản phẩm về nhà: đoạn văn 3–5 câu có ít nhất một biện pháp tu từ, kèm chú thích từ ngữ làm căn cứ và tác dụng.