Giáo án Bài 19. Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về không gian miền Trung và sự kiện năm 192; bước đầu phân biệt dữ kiện với suy luận.

GV chiếu lược đồ duyên hải miền Trung và câu hỏi dẫn dắt: “Năm 192 có sự kiện gì xảy ra ở Tượng Lâm? Theo em, sự kiện đó dẫn tới điều gì?”. HS đọc nhanh câu nói về năm 192 và đánh dấu D (dữ kiện) hoặc S (suy luận) trên bảng con.

HS nêu được: năm 192, Khu Liên lãnh đạo cư dân Tượng Lâm nổi dậy (dữ kiện); sự kiện này dẫn tới việc hình thành quốc gia Lâm Ấp, về sau phát triển thành Chăm-pa (dữ kiện trong bài). Phát biểu kiểu “Chăm-pa chắc chắn rất giàu có” là suy luận, cần có căn cứ.

Nêu được sự kiện năm 192, vai trò của Khu Liên và quá trình phát triển từ Lâm Ấp đến Chăm-pa.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc mục Kiến thức của bài và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Ai là người lãnh đạo cuộc nổi dậy năm 192? (2) Cuộc nổi dậy diễn ra ở địa bàn nào? (3) Quốc gia nào được hình thành sau đó và về sau phát triển thành gì? (4) Vì sao có thể nói Tượng Lâm là nơi gắn với sự hình thành Lâm Ấp ở miền Trung?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh: Khu Liên lãnh đạo cư dân Tượng Lâm nổi dậy năm 192; địa bàn là Tượng Lâm thuộc miền Trung; từ đó hình thành quốc gia Lâm Ấp, về sau phát triển thành Chăm-pa. Kết luận: sự kiện năm 192 là điểm khởi đầu của quốc gia Lâm Ấp, tiền thân của Chăm-pa, gắn với vùng duyên hải miền Trung.

Xác định được không gian cư trú và giải thích được sự kết hợp các hoạt động kinh tế của cư dân Chăm-pa.

HS hoạt động theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia đọc lược đồ và mục Kiến thức để tìm hiểu (a) không gian duyên hải miền Trung và điều kiện tự nhiên (đồng bằng hẹp, sông, núi, biển); (b) các hoạt động kinh tế (trồng lúa, khai thác lâm sản, làm gốm, trao đổi đường biển). Sau đó các chuyên gia quay về nhóm gốc để ghép thông tin. Câu hỏi: “Vì sao không thể chỉ gọi Chăm-pa là nền kinh tế biển?”

Kết luận: Cư dân Chăm-pa sống chủ yếu ở dải duyên hải miền Trung, nơi đồng bằng hẹp, sông, núi và biển tạo điều kiện cho nông nghiệp kết hợp thủ công và hàng hải. Họ trồng lúa ở đồng bằng, khai thác lâm sản ở vùng núi, làm gốm và trao đổi qua đường biển. Vì vậy không thể chỉ gọi là kinh tế biển, vì bỏ qua nguồn sống trên đất liền.

Nêu được các thành tựu văn hoá tiêu biểu và giải thích việc tiếp nhận văn hoá bên ngoài gắn với sáng tạo tại chỗ.

HS làm việc theo nhóm 4 người, quan sát tranh ảnh Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương, mẫu chữ Chăm cổ và đọc mục Kiến thức, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chữ Chăm cổ được tạo ra trên cơ sở nào? (2) Những tôn giáo, tín ngưỡng nào cùng tồn tại? (3) Kiến trúc, điêu khắc tiêu biểu là gì? (4) Lễ hội gắn với ước vọng gì? (5) Vì sao nói tiếp nhận văn hoá ngoài không phải sao chép nguyên vẹn?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kết luận: Chữ Chăm cổ được sáng tạo trên cơ sở tiếp nhận chữ Phạn; tín ngưỡng bản địa cùng tồn tại với Hin-đu giáo và Phật giáo; đền tháp phát triển, tiêu biểu ở Mỹ Sơn và Phật viện Đồng Dương; lễ hội gắn ước vọng mùa màng, cuộc sống yên lành. Việc tiếp nhận ảnh hưởng Ấn Độ là có chọn lọc, đi cùng sáng tạo tại chỗ.

Củng cố kiến thức về năm 192, không gian, kinh tế, thành tựu văn hoá và cách dùng địa giới hiện tại khi nói về lịch sử Chăm-pa.

HS làm bài tập cá nhân trên phiếu hoặc trên NeoEdu, sau đó đối chiếu theo cặp. Đề: (1) Ghép 192 với Khởi nghĩa do Khu Liên lãnh đạo; Tượng Lâm với Địa bàn cuộc nổi dậy; Duyên hải miền Trung với Không gian phát triển Chăm-pa; Đền tháp Chăm với Thành tựu kiến trúc. (2) Mô tả nào phù hợp với “192”? A. Địa bàn cuộc nổi dậy; B. Khởi nghĩa do Khu Liên lãnh đạo; C. Không gian phát triển Chăm-pa; D. Thành tựu kiến trúc. (3) Nhận định đúng hoặc sai: a) 192: Khởi nghĩa do Khu Liên lãnh đạo; b) Tượng Lâm trong sự kiện năm 192 thuộc không gian hạ lưu Mê Công của Phù Nam; c) Cư dân Chăm-pa chỉ buôn bán trên biển và không trồng lúa; d) Đền tháp Chăm là thành tựu kiến trúc. (4) Điều nào tránh dùng địa giới hiện tại sai cho lịch sử Chăm-pa? A. Ghi phạm vi theo từng giai đoạn, dùng tỉnh hiện nay chỉ để định vị; B. Đồng nhất mọi thế kỉ với một tỉnh hiện nay; C. Lấy ranh huyện thay đường biên cổ; D. Bỏ toàn bộ mốc thời gian.

Đáp án: (1) 192 – Khởi nghĩa do Khu Liên lãnh đạo; Tượng Lâm – Địa bàn cuộc nổi dậy; Duyên hải miền Trung – Không gian phát triển Chăm-pa; Đền tháp Chăm – Thành tựu kiến trúc. (2) B. (3) a) Đ; b) S (Tượng Lâm gắn với sự hình thành Lâm Ấp ở miền Trung, không phải Phù Nam); c) S (kinh tế kết hợp nông nghiệp, thủ công, khai thác và giao thương); d) Đ. (4) A (địa danh hiện nay chỉ hỗ trợ định vị, không thay chứng cứ về lãnh thổ cổ).

Vận dụng cách phân biệt dữ kiện với suy luận và kiến thức về di tích để đưa ra kết luận có căn cứ về bảo tồn đền tháp.

HS đọc tình huống: “Một nhóm người muốn thay toàn bộ gạch cũ của một tháp Chăm và cạo sạch mặt tường để tường trông mới hơn.” Câu hỏi: (1) Đâu là dữ kiện, đâu là suy luận trong cách nghĩ của nhóm người này? (2) Vì sao bảo tồn tháp cần tránh tự ý thay gạch hoặc cạo mặt tường? (3) Em sẽ nói gì với người dân địa phương để bảo vệ di tích?

Kết luận có căn cứ: Dữ kiện là tháp có gạch cũ và mặt tường có dấu vết; suy luận “phải làm mới cho đẹp” chưa có căn cứ khoa học. Vật liệu, mối ghép và dấu vết bề mặt là chứng cứ về kĩ thuật, niên đại và lịch sử công trình; can thiệp không chuyên môn có thể làm mất chứng cứ và hỏng di tích. Cần tuân thủ hướng dẫn bảo tồn và báo cho cơ quan chuyên môn.