Giáo án Bài 18. Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra rằng năm 938 không đứng riêng lẻ mà gắn với các mốc trước đó, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu dòng thời gian có ba mốc 905, 931, 938 (chưa ghi sự kiện). HS đọc tên mốc và trả lời câu hỏi: “Theo em, mốc nào mở ra thời kì độc lập lâu dài? Vì sao em cho là như vậy? Trước mốc đó có những việc gì đã xảy ra?”

HS nêu được dự đoán ban đầu: 938 là mốc quan trọng nhất vì gắn với chiến thắng Bạch Đằng; đồng thời đặt ra câu hỏi định hướng: “Trước năm 938, các mốc 905 và 931 đã góp phần gì?”. GV ghi câu hỏi này lên bảng làm nhiệm vụ học tập của bài.

Nêu được các sự kiện năm 905 và 931, giải thích được rằng các bước này tạo cơ sở cho cuộc đấu tranh bảo vệ quyền tự chủ.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Kiến thức và mối liên hệ” trong sách và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: điền vào bảng gồm năm, sự kiện, người thực hiện và ý nghĩa. Sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao không thể nói rằng đến năm 938 mới có mọi hoạt động giành quyền làm chủ?”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành đúng: 905 – Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ, tạo nền cho việc tự quản; Khúc Hạo tiếp tục cải cách quản lí, chú trọng đời sống dân; 931 – Dương Đình Nghệ đánh bại quân Nam Hán. Kiến thức HS rút ra: các bước 905 và 931 là cơ sở của cuộc đấu tranh bảo vệ quyền tự chủ; 938 là kết quả tích lũy của quá trình đó, không phải điểm khởi đầu duy nhất.

Giải thích được các ý chính của trận Bạch Đằng: tận dụng địa hình và thủy triều, bố trí cọc kết hợp nghi binh, phản công; nhận biết cọc chỉ có hiệu quả trong kế hoạch chiến đấu và chỉ huy phối hợp.

GV chia lớp thành nhóm 4 HS, phát Phiếu học tập số 2. Nhóm đọc mục “Giải thích, phương pháp và giới hạn” và xem sơ đồ mô hình trận đánh gồm bốn bước: nắm quy luật triều, bố trí bãi cọc, nhử địch khi nước lên, phản công khi nước rút. Nhóm thực hiện ba nhiệm vụ: (1) Ghi ra hai câu dữ kiện và hai câu suy luận; (2) Chỉ ra mối liên hệ giữa hiểu tự nhiên và tổ chức quân sự; (3) Trả lời: “Bãi cọc có quyết định tất cả thắng lợi không? Vì sao?”.

Dữ kiện đúng theo bài học: năm 938, Ngô Quyền tổ chức trận Bạch Đằng; trận đánh tận dụng địa hình và thủy triều, bố trí cọc kết hợp nghi binh, phản công; chiến thắng đánh bại cuộc xâm lược Nam Hán, mở ra thời kì độc lập lâu dài. Sơ đồ bốn bước là mô hình giải thích do học tập tạo ra, không phải lời kể nhân chứng, nên các câu về cách bố trí cụ thể thuộc phần suy luận có căn cứ. Mối liên hệ: quy luật triều giúp chọn thời điểm để che rồi lộ cọc; bãi cọc phải kết hợp nghi binh, nhử địch, chặn đánh và phản công có chỉ huy; hiểu tự nhiên trở thành lợi thế thông qua kế hoạch và hành động. Kết luận: cọc không tự quyết định thắng lợi; chỉ có hiệu quả khi nằm trong kế hoạch chiến đấu và được chỉ huy phối hợp.

Củng cố kiến thức về ba mốc năm và nhân vật; luyện kĩ năng ghép, chọn và xác định đúng sai.

HS làm bốn bài tập ngắn (có thể chiếu trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh):

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 905, 931, 938, Ngô Quyền.
2. Mô tả nào phù hợp với “905”? A. Dương Đình Nghệ thắng quân Nam Hán; B. Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ; C. Chiến thắng Bạch Đằng; D. Người chỉ huy Bạch Đằng năm 938.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. 905 — Dương Đình Nghệ thắng quân Nam Hán; B. 938 — Chiến thắng Bạch Đằng; C. 931 — Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ; D. Ngô Quyền — Người chỉ huy Bạch Đằng năm 938.
4. Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) 905: Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ. b) Năm 905 là chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền chỉ huy. c) Dương Đình Nghệ thắng Nam Hán năm 938. d) Ngô Quyền: Người chỉ huy Bạch Đằng năm 938.

Bài 1: 905 – Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ; 931 – Dương Đình Nghệ thắng quân Nam Hán; 938 – Chiến thắng Bạch Đằng; Ngô Quyền – Người chỉ huy Bạch Đằng năm 938.
Bài 2: Đáp án B (905 gắn với Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ).
Bài 3: Đáp án B và D (938 — Chiến thắng Bạch Đằng; Ngô Quyền — Người chỉ huy Bạch Đằng năm 938).
Bài 4: a) Đ; b) S (905 không phải Bạch Đằng; Bạch Đằng là năm 938); c) S (Dương Đình Nghệ thắng Nam Hán năm 931); d) Đ.

Vận dụng kiến thức của bài để đọc một tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

GV nêu tình huống: “Một bạn viết: ‘Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã xóa bỏ hoàn toàn công lao của họ Khúc và Dương Đình Nghệ.’ Bạn khác nói: ‘Cọc gỗ là yếu tố quyết định thắng lợi.’” HS làm việc cặp đôi, trả lời: (1) Nhận định nào đúng, nhận định nào sai và vì sao? (2) Viết một đoạn 4–5 câu trình bày kết luận của em, nêu rõ dữ kiện và suy luận. GV yêu cầu HS dùng phiếu học tập số 2 làm nháp.

HS nhận ra: nhận định thứ nhất sai vì 938 là bước ngoặt được xây dựng trên công lao của họ Khúc (905) và Dương Đình Nghệ (931), bước ngoặt là kết quả của một quá trình; nhận định thứ hai sai vì cọc chỉ có hiệu quả khi nằm trong kế hoạch chiến đấu và chỉ huy phối hợp. Đoạn kết luận mẫu: “Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 do Ngô Quyền chỉ huy là bước ngoặt vì đánh bại cuộc xâm lược Nam Hán và mở ra thời kì độc lập lâu dài (dữ kiện). Điều này không phủ nhận công lao của họ Khúc và Dương Đình Nghệ, vì họ đã tạo nền tự chủ và tiếp tục bảo vệ quyền tự chủ trước đó (suy luận dựa trên dữ kiện).”