Giáo án Bài 17. Cuộc đấu tranh bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc của người Việt

Huy động hiểu biết của HS về những phong tục, tiếng nói gắn với gia đình và quê hương; tạo tình huống để HS nhận ra văn hoá được truyền nối qua đời sống hằng ngày.

GV hỏi: “Kể tên một phong tục hoặc một thói quen gia đình em đang giữ. Ai là người dạy em điều đó?” HS trả lời nhanh, ghi lên bảng. Sau đó GV dẫn vào bài: người Việt thời Bắc thuộc đã giữ được những gì và ai là người truyền lại.

Danh sách 3–4 phong tục hoặc thực hành HS nêu (ví dụ: thờ cúng ông bà, dùng tiếng Việt trong gia đình, lễ Tết). HS nhận ra người truyền lại thường là ông bà, cha mẹ, người làng, qua thực hành và kể chuyện.

HS nêu được tiếng nói, thờ cúng tổ tiên, làng xã là những yếu tố được duy trì và truyền nối; giải thích được vai trò của gia đình, làng xã.

HS đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK và học liệu số. Làm theo cặp đôi phần A của Phiếu học tập số 1: ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp; sau đó trả lời hai câu hỏi.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao tiếng nói được coi là yếu tố bản sắc? (2) Vì sao gia đình và làng xã là môi trường truyền lại phong tục?

Bảng ghép đúng:

• Tiếng nói – Yếu tố bản sắc được duy trì
• Thờ cúng tổ tiên – Thực hành văn hoá cộng đồng
• Làng xã – Môi trường truyền nối phong tục
• Tiếp thu chọn lọc – Học hỏi gắn với biến đổi phù hợp
  Kiến thức HS rút ra: Trong thời Bắc thuộc, người Việt duy trì tiếng nói, ăn trầu, nhuộm răng, thờ cúng tổ tiên; gia đình, làng xã và sinh hoạt cộng đồng là nơi truyền lại những thực hành đó.

HS giải thích được việc tiếp nhận chữ viết, tôn giáo, kĩ thuật có chọn lọc không đối lập với bảo tồn; nêu được vì sao cần chứng cứ trước khi khẳng định nguồn gốc tập tục.

HS làm nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 2: phân loại từng nhận định thành “dữ kiện” hoặc “suy luận” và viết một câu kết luận có căn cứ.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao nói cư dân tiếp nhận có chọn lọc? (2) Vì sao không nên dùng phong tục ngày nay làm bằng chứng duy nhất cho thời Bắc thuộc?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, với các ý chính:

• Dữ kiện: người Việt giữ tiếng nói và thờ cúng tổ tiên thời Bắc thuộc (theo nội dung bài học).
• Suy luận: phong tục hôm nay chắc chắn giống hệt thời Bắc thuộc (cần loại bỏ, vì phong tục có thể biến đổi).
  Kết luận HS rút ra: bảo tồn và tiếp thu không đối lập tuyệt đối; giữ tiếng nói và cốt lõi cộng đồng vẫn có thể đi cùng học hỏi; muốn khẳng định nguồn gốc một tập tục phải có chứng cứ cụ thể.

HS củng cố các khái niệm của bài; vận dụng được kiến thức để chọn đáp án đúng và xác định nhận định đúng, sai.

HS làm theo cặp đôi (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết đáp án cá nhân vào ô của mình, sau đó thống nhất ở giữa bàn). Bài tập:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Tiếng nói, Thờ cúng tổ tiên, Làng xã, Tiếp thu chọn lọc).
2. Mô tả nào phù hợp với “Tiếng nói”? A. Thực hành văn hoá cộng đồng; B. Yếu tố bản sắc được duy trì; C. Môi trường truyền nối phong tục; D. Học hỏi gắn với biến đổi phù hợp.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Tiếng nói – Thực hành văn hoá cộng đồng; B. Làng xã – Môi trường truyền nối phong tục; C. Thờ cúng tổ tiên – Yếu tố bản sắc được duy trì; D. Tiếp thu chọn lọc – Học hỏi gắn với biến đổi phù hợp.
4. Xác định Đ hoặc S: a) Tiếng nói: Yếu tố bản sắc được duy trì. b) Giữ tiếng mẹ đẻ đòi hỏi không được học thêm bất kì kĩ thuật nào từ bên ngoài. c) Một phong tục còn tồn tại hôm nay đủ chứng minh nó không đổi từ thời Bắc thuộc. d) Tiếp thu chọn lọc: Học hỏi gắn với biến đổi phù hợp.
5. Bảo tồn văn hoá được hiểu phù hợp nhất là gì? A. Duy trì giá trị đồng thời có thể tiếp thu chọn lọc; B. Đóng kín và không đổi bất cứ điều gì; C. Bắt mọi nơi có một tập tục; D. Chỉ cất hiện vật không dùng tiếng nói.

Đáp án:

1. Tiếng nói – Yếu tố bản sắc được duy trì; Thờ cúng tổ tiên – Thực hành văn hoá cộng đồng; Làng xã – Môi trường truyền nối phong tục; Tiếp thu chọn lọc – Học hỏi gắn với biến đổi phù hợp.
2. Đáp án B. Tiếng nói được xác định là yếu tố bản sắc được duy trì.
3. Đáp án B và D. Hai cặp còn lại hoán đổi mô tả.
4. a) Đ; b) S (bảo tồn tiếng nói có thể đi cùng tiếp thu kĩ thuật); c) S (phong tục có thể biến đổi, cần đối chiếu tư liệu); d) Đ.
5. Đáp án A. Bản sắc được truyền trong đời sống, có thể tiếp nhận và biến đổi mà vẫn giữ giá trị cốt lõi.

HS vận dụng khái niệm tiếp thu chọn lọc và yêu cầu về chứng cứ để giải thích một tình huống thực tế, đồng thời rèn kĩ năng phân biệt dữ kiện và suy luận.

GV nêu tình huống: Một gia đình giữ tiếng mẹ đẻ khi giao tiếp ở nhà nhưng học thêm chữ viết để trao đổi và ghi chép. Câu hỏi: (1) Giải thích vì sao hai việc không nhất thiết mâu thuẫn. (2) Nhận định “Gia đình này đã từ bỏ bản sắc” là dữ kiện hay suy luận? Vì sao?

Đoạn trả lời ngắn khoảng 5–6 câu, đại ý: Giữ tiếng mẹ đẻ giúp truyền nối đời sống văn hoá. Học chữ phục vụ nhu cầu mới có thể là tiếp thu chọn lọc. Chưa có căn cứ nói gia đình từ bỏ bản sắc chỉ vì biết thêm một hệ chữ; nhận định này là suy luận cần thêm chứng cứ.