Giáo án Bài 2. Bản đồ. Một số lưới kinh, vĩ tuyến. Phương hướng trên bản đồ

Huy động kiến thức nền của HS về bản đồ và phương hướng; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học.

GV đặt câu hỏi gợi mở: "Khi cầm một tấm bản đồ trong tay, làm sao em biết phía nào là bắc, phía nào là nam?" và "Vì sao bản đồ thế giới trên tường đôi khi trông khác nhau về hình dáng các châu lục?". HS suy nghĩ cá nhân, ghi câu trả lời ngắn vào vở.

Nhiệm vụ học tập được xác định: (1) Bản đồ là gì và vì sao có khác biệt giữa các bản đồ; (2) Làm thế nào để xác định phương hướng trên bản đồ. HS ghi được ít nhất hai dự đoán ban đầu, ví dụ: "Có mũi tên chỉ hướng Bắc", "Bản đồ thế giới trải phẳng nên hình dạng châu lục bị méo".

Nêu được khái niệm bản đồ, phép chiếu và biến dạng bản đồ; giải thích được vì sao phải lựa chọn bản đồ theo mục đích.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc nội dung mục Kiến thức và mối liên hệ trong bài, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ trọng tâm: (1) Bản đồ là gì? (2) Vì sao phép chiếu luôn gây biến dạng? (3) Vì sao không so diện tích chỉ bằng mắt trên mọi phép chiếu?

Kiến thức HS rút ra:

• Bản đồ: hình biểu hiện thu nhỏ, tương đối chính xác một khu vực hoặc toàn bộ bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng.
• Phép chiếu: cách chuyển mặt cong của Trái Đất sang mặt phẳng; vì mặt cong không thể trải phẳng mà không co giãn nên bản đồ luôn có biến dạng.
• Biến dạng bản đồ: hệ quả khi biểu hiện mặt cong; tùy mục đích mà chọn bản đồ phù hợp.
• Không so sánh diện tích chỉ bằng mắt trên mọi phép chiếu, vì phép chiếu có thể kéo giãn một số khu vực (ví dụ khu vực gần cực).

Trình bày được vai trò của mũi tên Bắc và lưới kinh, vĩ tuyến trong xác định phương hướng; vận dụng quy tắc xác định hướng trên sơ đồ có quy định.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn và ví dụ về sơ đồ chữ trong bài; hoàn thành Phiếu học tập số 2. Quy tắc: tìm mũi tên Bắc hoặc lưới kinh vĩ tuyến trước; trên lưới phù hợp, hướng về cực Bắc là bắc, hướng tăng kinh độ là đông trong phạm vi xét; quy ước phía trên là bắc chỉ dùng khi bản đồ được thiết kế như vậy.

Kiến thức HS rút ra:

• Để xác định hướng, trước hết tìm mũi tên Bắc hoặc lưới kinh vĩ tuyến.
• Trên lưới phù hợp: hướng về cực Bắc là bắc; hướng tăng kinh độ là đông (trong phạm vi xét).
• Không áp đặt phía trên trang là bắc đối với bản đồ bị xoay; phải đọc mũi tên Bắc.
• Ví dụ đã giải: sơ đồ quy định bắc ở trên, thư viện ở ô giữa, trường ở ô bên phải, trạm y tế ở ô dưới. Từ thư viện: trường ở phía đông, trạm y tế ở phía nam.

Củng cố khái niệm bản đồ, phép chiếu, mũi tên Bắc và biến dạng; luyện kĩ năng xác định hướng và phân biệt nhận định đúng, sai.

HS làm bài tập trên phiếu hoặc trên học liệu NeoEdu theo cặp: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp; (2) Chọn mô tả phù hợp với "Bản đồ" (A. Chuyển mặt cong sang mặt phẳng; B. Biểu hiện thu nhỏ trên mặt phẳng; C. Chỉ dẫn phương hướng; D. Hệ quả khi biểu hiện mặt cong); (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp; (4) Xác định Đúng hoặc Sai cho các nhận định a, b, c, d; (5) Trên sơ đồ bắc ở trên, đi từ ô giữa sang ô dưới trái là hướng nào? (A. Tây nam; B. Đông nam; C. Tây bắc; D. Đông bắc).

Đáp án:

• Câu 1: Bản đồ – Biểu hiện thu nhỏ trên mặt phẳng; Phép chiếu – Chuyển mặt cong sang mặt phẳng; Mũi tên Bắc – Chỉ dẫn phương hướng; Biến dạng bản đồ – Hệ quả khi biểu hiện mặt cong.
• Câu 2: B.
• Câu 3: B và D (Mũi tên Bắc — Chỉ dẫn phương hướng; Biến dạng bản đồ — Hệ quả khi biểu hiện mặt cong).
• Câu 4: a) Đúng; b) Sai, vì phải đọc mũi tên hoặc lưới tọa độ, bản đồ có thể xoay; c) Sai, vì chuyển mặt cong sang mặt phẳng luôn gây biến dạng nào đó; d) Đúng.
• Câu 5: A (Dưới là nam, trái là tây, kết hợp thành tây nam).
  Gợi ý chấm câu 4: 0 hoặc 1 ý đúng 0 điểm; 2 ý đúng 0,5 điểm; 3 ý đúng 0,75 điểm; 4 ý đúng 1 điểm (theo thang 0/0,1/0,25/0,5/1 quy đổi cho 0/1/2/3/4 ý đúng).

Đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ; vận dụng kiến thức về biến dạng và phương hướng vào thực tế.

GV đưa hai tình huống, HS làm việc nhóm 4 và trả lời:
Tình huống 1: "Vì sao bản đồ khu vực gần cực có thể làm người đọc ước lượng diện tích sai?".
Tình huống 2: "Bản đồ xoay đặt mũi Bắc sang phải: phía trên trang gần hướng nào?".
Yêu cầu: mỗi nhóm tách riêng phần dữ kiện (điều đã cho) và phần suy luận (kết luận dựa trên dữ kiện), sau đó trình bày kết luận có căn cứ.

Kết quả dự kiến:
Tình huống 1: Dữ kiện: khu vực gần cực trên bản đồ có phép chiếu. Suy luận: phép chiếu có thể kéo giãn khu vực gần cực nên kích thước nhìn thấy không tỉ lệ đều với diện tích thật; cần dùng bản đồ phù hợp hoặc số liệu diện tích.
Tình huống 2: Dữ kiện: mũi Bắc được đặt sang phải. Suy luận: đông hướng xuống, nam sang trái, tây hướng lên; phía trên trang là hướng tây; phải đọc mũi Bắc thay vì mặc định phía trên là bắc.
Kiến thức HS rút ra: kết luận về bản đồ cần dựa trên dữ kiện và quy ước đã cho, không khẳng định vượt quá chứng cứ.