Giáo án Bài 1. Hệ thống kinh, vĩ tuyến. Toạ độ địa lí

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra cần có hệ thống đường kẻ và cách ghi số để xác định vị trí chính xác trên bề mặt Trái Đất.

GV đưa ra tình huống: “Một bạn muốn chỉ cho người khác vị trí của một thành phố trên bản đồ thế giới nhưng chỉ nói ‘ở giữa, gần đường xích đạo’. Lời chỉ dẫn đó đã đủ chính xác chưa?” HS trả lời nhanh bằng suy nghĩ cá nhân, sau đó nêu nhiệm vụ cần tìm: hệ thống đường kẻ nào trên bản đồ và cách ghi số giúp xác định vị trí duy nhất.

HS nhận ra lời chỉ dẫn “gần đường xích đạo” chưa đủ chính xác vì chưa cho biết vị trí theo phía nào và bao nhiêu độ. HS xác định được nhiệm vụ bài học: tìm hiểu hệ thống kinh, vĩ tuyến và tọa độ địa lí.

HS nêu được đặc điểm kinh tuyến, vĩ tuyến, xích đạo và kinh tuyến gốc 0° đi qua Greenwich; phân biệt được hai hệ thống đường kẻ trên quả Địa Cầu.

HS làm việc theo cặp với quả Địa Cầu, quan sát và trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1:

• Kinh tuyến nối hai cực có đặc điểm gì?
• Vĩ tuyến có phải là đường nối hai cực không? Vì sao?
• Xích đạo là vĩ tuyến nào? Xích đạo chia Trái Đất thành những bán cầu nào?
• Kinh tuyến gốc là kinh tuyến nào? Đi qua địa điểm nào?
  GV có thể chiếu bài giảng trên NeoEdu để HS đối chiếu.

• Kinh tuyến là các đường nối hai cực Bắc và Nam.
• Vĩ tuyến là các vòng tròn vuông góc với trục Trái Đất, không đi qua hai cực.
• Xích đạo là vĩ tuyến 0°, chia Trái Đất thành bán cầu Bắc và bán cầu Nam.
• Kinh tuyến gốc 0° đi qua Greenwich. Kinh tuyến gốc là điểm xuất phát để tính kinh độ về hai phía Đông và Tây.

HS giải thích được tọa độ địa lí gồm kinh độ và vĩ độ, kinh độ Đông, Tây đến 180°, vĩ độ Bắc, Nam tính từ Xích đạo, và phải ghi kèm hướng.

HS quan sát lược đồ kinh, vĩ tuyến và thực hiện nhiệm vụ theo nhóm 4 người:

• Kinh độ được tính từ kinh tuyến gốc về phía nào, đến bao nhiêu độ?
• Vĩ độ được tính từ đâu và về hai phía nào?
• Tọa độ địa lí của một điểm gồm những thành phần nào?
• Vì sao không được chỉ ghi số độ mà không ghi Đông/Tây, Bắc/Nam?
  GV hướng dẫn HS đọc mục “Giải thích, phương pháp và giới hạn” trong bài giảng.

• Kinh độ: tính từ kinh tuyến gốc 0° về phía Đông (kinh độ Đông) và phía Tây (kinh độ Tây), đến 180°.
• Vĩ độ: tính từ Xích đạo 0° về phía Bắc (vĩ độ Bắc) và phía Nam (vĩ độ Nam).
• Tọa độ địa lí của một điểm gồm kinh độ và vĩ độ.
• Phải ghi kèm Đông/Tây, Bắc/Nam vì nếu chỉ ghi số độ thì không biết điểm nằm ở phía nào, nhiều vị trí khác nhau có thể cùng một cặp số.

HS vận dụng tọa độ để xác định điểm cùng kinh độ, cùng vĩ độ và điểm nào ở phía bắc, phía nam, phân biệt dữ kiện với suy luận.

GV nêu ví dụ: Ba điểm giả định A (105° Đông, 20° Bắc), B (105° Đông, 10° Bắc), C (100° Đông, 20° Bắc). Yêu cầu HS tìm hai điểm cùng kinh độ và hai điểm cùng vĩ độ, rồi giải thích vì sao A ở phía bắc B. HS ghi rõ dữ kiện (số liệu đề cho) và suy luận (kết luận rút ra từ dữ kiện).

• Hai điểm cùng kinh độ 105° Đông: A và B.
• Hai điểm cùng vĩ độ 20° Bắc: A và C.
• A ở phía bắc B vì cùng kinh tuyến 105° Đông và 20° Bắc lớn hơn 10° Bắc.
• Dữ kiện: số liệu tọa độ của ba điểm. Suy luận: vị trí tương đối của các điểm.

HS củng cố khái niệm xích đạo, kinh tuyến, vĩ độ; vận dụng để xác định bán cầu của một điểm có tọa độ cho trước.

HS làm bài tập 1 đến 4 và bài tập 8 trong SGK và bài tập tương tác trên NeoEdu:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Xích đạo, Greenwich, Kinh tuyến, Vĩ độ Bắc.
2. Mô tả nào phù hợp với “Xích đạo”? A. Kinh tuyến gốc 0°; B. Vĩ tuyến 0°; C. Nối hai cực; D. Vị trí phía bắc Xích đạo.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Xích đạo — Kinh tuyến gốc 0°; B. Kinh tuyến — Nối hai cực; C. Greenwich — Vĩ tuyến 0°; D. Vĩ độ Bắc — Vị trí phía bắc Xích đạo.
4. Xác định Đúng hoặc Sai: a) Xích đạo là vĩ tuyến 0°; b) Kinh tuyến gốc Greenwich là một vĩ tuyến; c) Các điểm cùng vĩ độ luôn có cùng kinh độ; d) Vĩ độ Bắc là vị trí phía bắc Xích đạo.
5. Điểm có vĩ độ 15° Nam và kinh độ 110° Đông nằm ở hai bán cầu nào? A. Bán cầu Nam và Đông; B. Bán cầu Bắc và Đông; C. Bán cầu Nam và Tây; D. Bán cầu Bắc và Tây.

• Câu 1: Xích đạo – Vĩ tuyến 0°; Greenwich – Kinh tuyến gốc 0°; Kinh tuyến – Nối hai cực; Vĩ độ Bắc – Vị trí phía bắc Xích đạo.
• Câu 2: Đáp án B. Xích đạo là vĩ tuyến 0°.
• Câu 3: Đáp án B, D. Kinh tuyến nối hai cực; vĩ độ Bắc là vị trí phía bắc Xích đạo. Hai cặp A và C sai vì Xích đạo gắn với vĩ tuyến 0°, Greenwich gắn với kinh tuyến gốc 0°.
• Câu 4: a) Đúng; b) Sai, kinh tuyến gốc là kinh tuyến nối hai cực, có kinh độ 0°; c) Sai, cùng vĩ độ chưa xác định kinh độ, cần cả hai tọa độ; d) Đúng.
• Câu 8: Đáp án A. 15° Nam thuộc bán cầu Nam, 110° Đông thuộc bán cầu Đông.

HS vận dụng kiến thức về tọa độ địa lí để nhận biết thông tin còn thiếu, đưa ra kết luận có căn cứ và ghi tọa độ đúng hệ kí hiệu quốc tế.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo nhóm đôi:

1. Một bạn chỉ ghi vị trí “20°, 105°”. Cần bổ sung những thông tin gì? Vì sao?
2. Nếu dùng kí hiệu quốc tế N, S, E, W thì 15° Nam viết thế nào? Cần lưu ý gì khi dùng kí hiệu này?
3. Hãy nêu một tình huống thực tế (ví dụ khi đọc bản đồ hoặc tìm địa điểm trên bản đồ) cần đến tọa độ địa lí. Ghi rõ đâu là dữ kiện, đâu là suy luận.
   GV giao câu 3 về nhà nếu hết thời gian.

• Câu 1: Cần cho biết số nào là vĩ độ, số nào là kinh độ và hướng Bắc/Nam, Đông/Tây. Nếu không, nhiều vị trí khác nhau có thể phù hợp với cặp số nên không xác định duy nhất.
• Câu 2: Viết 15°S, với S là south (nam). Cần nói rõ hệ kí hiệu để không nhầm N dùng cho Nam bằng tiếng Việt với N quốc tế nghĩa là Bắc.
• Câu 3: Ví dụ đúng: khi tìm một địa điểm trên bản đồ có ghi tọa độ, HS ghi dữ kiện (số độ, hướng) và suy luận (vị trí so với Xích đạo, kinh tuyến gốc).