ToánLớp 5Chủ đề 10. Số đo thời gian. Vận tốc. Các bài toán liên quan đến chuyển động đều

Giáo án Bài 59. Vận tốc của một chuyển động đều

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 1 tiết (35 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được khái niệm vận tốc của một chuyển động đều: vận tốc cho biết quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian, tính bằng công thức $v = s : t$ .
Nêu được đơn vị vận tốc km/giờ và m/giây, đồng thời nhận biết đơn vị đo quãng đường và thời gian tương ứng.
Vận dụng được các công thức $s = v \times t$ và $t = s : v$ để giải bài toán về chuyển động đều, có đổi đơn vị thời gian trước khi tính.
Giải thích được vì sao thời gian nghỉ không được cộng vào thời gian chuyển động khi đề bài yêu cầu tính vận tốc lúc chạy.
Tư duy và lập luận toán học: HS nhận ra quãng đường đi được trong 1 giờ chính là vận tốc, từ đó suy ra công thức $v = s : t$ và giải thích được vì sao phải đổi đơn vị thời gian trước khi tính.
Mô hình hoá toán học: HS chuyển tình huống chuyển động của xe, người đi bộ thành bài toán với các đại lượng s, t, v và chọn đúng công thức.
Giải quyết vấn đề toán học: HS giải được các bài toán tìm vận tốc, quãng đường, thời gian, kể cả bài có thời gian nghỉ, và kiểm tra lại kết quả bằng ước lượng.
Giao tiếp toán học: HS dùng đúng thuật ngữ vận tốc, quãng đường, thời gian và trình bày bài giải có đơn vị đầy đủ.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc ví dụ, tự nêu cách đổi đơn vị thời gian và tự kiểm tra kết quả bằng cách ước lượng trước khi tính.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp đôi, trình bày lập luận của mình và nhận xét bài làm của bạn bằng câu có lí do.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS phân tích đề bài để xác định đúng quãng đường, thời gian và vận tốc, chọn phép tính phù hợp và giải thích cách làm.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực tham gia trò chơi, luyện tập đủ các bài tập trong tiết học và hoàn thành nhiệm vụ về nhà.
Trung thực: HS nhận xét đúng sai của bài làm, kể cả khi kết quả của mình chưa chính xác, và sửa lỗi một cách thẳng thắn.
Trách nhiệm: HS tự kiểm tra lại đơn vị và kết quả trước khi nộp bài, nghiêm túc thực hiện bài tập vận dụng ngoài lớp học.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi sẵn bảng số liệu chuyển động của ô tô và các đề bài trong tiết học.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/5/math/bai-59-van-toc-cua-mot-chuyen-dong-deu, dùng để trình chiếu ví dụ và kiểm tra nhanh đáp án.
Phiếu học tập số 1 đã in sẵn (in đủ cho từng cặp đôi), đồng hồ bấm giờ hoặc đồng hồ treo tường để minh họa thời gian.
Bảng phụ hoặc thẻ đáp án A, B, C để HS giơ khi làm bài trắc nghiệm.

2. Học sinh

Vở ghi, sách Toán 5, bút chì, bút mực.
Bảng con và bút dạ để ghi đáp án nhanh khi luyện tập.
Máy tính bỏ túi (nếu GV cho phép) để kiểm tra phép chia và phép nhân.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 4 phút

Ai đi nhanh hơn?

Mục tiêu

Gợi nhớ ý nghĩa của việc so sánh quãng đường đi được trong cùng một khoảng thời gian, làm nền cho khái niệm vận tốc.

Nội dung

GV đưa ra hai tình huống: bạn An đi 3 km trong 1 giờ, bạn Bình đi 4 km trong 1 giờ; và xe thứ nhất đi 10 km trong 2 giờ, xe thứ hai đi 12 km trong 3 giờ. HS trả lời ai đi nhanh hơn và giải thích cách so sánh.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được cách so sánh tốc độ: cùng thời gian thì quãng đường dài hơn là nhanh hơn; hoặc tính quãng đường đi trong 1 giờ rồi so sánh. Ví dụ: $10 : 2 = 5$ km trong 1 giờ, $12 : 3 = 4$ km trong 1 giờ, xe thứ nhất nhanh hơn.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu hai tình huống đầu tiết và yêu cầu HS giơ tay nêu ngay ai đi nhanh hơn. GV hỏi: Làm thế nào để so sánh khi thời gian đi khác nhau?
Học sinh
HS quan sát đề, suy nghĩ và giơ tay trả lời. HS dự kiến: Bình đi nhanh hơn vì trong 1 giờ đi được nhiều km hơn; xe thứ nhất đi nhanh hơn vì trong 1 giờ đi được 5 km, còn xe kia đi được 4 km.
Giáo viên
GV hướng dẫn HS tính quãng đường đi được trong 1 giờ bằng cách lấy quãng đường chia cho thời gian, rồi ghi kết quả lên bảng.
Học sinh
HS làm vào bảng con: $10 : 2 = 5$ (km trong 1 giờ), $12 : 3 = 4$ (km trong 1 giờ). HS nhận xét xe thứ nhất nhanh hơn.
Giáo viên
GV mời 1 đến 2 HS nêu cách so sánh và nhận xét.
Học sinh
HS trình bày: muốn biết ai nhanh hơn phải tính quãng đường đi được trong cùng 1 giờ rồi so sánh.
Giáo viên
GV dẫn dắt: Quãng đường đi được trong 1 giờ gọi là vận tốc. Vậy chúng ta sẽ tìm hiểu cách tính vận tốc trong bài học hôm nay.
Học sinh
HS lắng nghe và ghi tên bài học vào vở.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 6 phút

Hình thành khái niệm và công thức vận tốc

Mục tiêu

HS nhận ra chuyển động đều đi quãng đường bằng nhau trong thời gian bằng nhau, từ đó nêu được khái niệm vận tốc và công thức $v = s : t$ cùng đơn vị km/giờ, m/giây.

Nội dung

Theo cặp đôi, HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên bảng số liệu: ô tô đi trong 1 giờ được 60 km, trong 2 giờ được 120 km, trong 3 giờ được 180 km. Các em tính quãng đường đi trong 1 giờ, nêu nhận xét về sự chuyển động của ô tô và rút ra công thức vận tốc.

Sản phẩm dự kiến

HS điền đúng bảng: 1 giờ đi 60 km; 2 giờ đi 120 km; 3 giờ đi 180 km; mỗi giờ đều đi 60 km. HS nêu được: vận tốc của ô tô là 60 km/giờ; công thức $v = s : t$ ; đơn vị vận tốc là km/giờ hoặc m/giây.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chia lớp thành các cặp đôi, phát Phiếu học tập số 1 và chiếu bảng số liệu lên máy chiếu. GV nêu nhiệm vụ: tính quãng đường ô tô đi trong mỗi giờ và nhận xét.
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc đề và thảo luận với bạn cùng bàn về cách làm.
Giáo viên
GV đi quanh lớp, hỗ trợ các cặp còn lúng túng bằng câu hỏi gợi mở: Trong 2 giờ, mỗi giờ ô tô đi được bao nhiêu km?
Học sinh
HS điền phiếu. HS dự kiến: Mỗi giờ ô tô đi được 60 km vì $120 : 2 = 60$ và $180 : 3 = 60$ . Ô tô đi quãng đường bằng nhau trong các giờ bằng nhau.
Giáo viên
GV mời một cặp trình bày kết quả, cặp khác nhận xét. GV hỏi: Số 60 km/giờ cho ta biết điều gì?
Học sinh
HS trả lời: Số 60 km/giờ cho biết ô tô đi được 60 km trong 1 giờ. Đó là vận tốc của ô tô.
Giáo viên
GV chốt: Vận tốc cho biết quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian, tính bằng công thức $v = s : t$ . Đơn vị có thể là km/giờ hoặc m/giây. GV ghi công thức lên bảng.
Học sinh
HS ghi công thức và đơn vị vận tốc vào vở, đối chiếu với phiếu học tập của mình.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 6 phút

Tìm quãng đường, thời gian và xử lí thời gian nghỉ

Mục tiêu

HS vận dụng công thức $s = v \times t$ và $t = s : v$ , biết đổi đơn vị thời gian và nhận biết thời gian nghỉ không tính vào thời gian chuyển động.

Nội dung

GV tổ chức cho HS làm hai ví dụ trong bài: (1) Ô tô 60 km/giờ đi 90 km, mất bao nhiêu phút? (2) Đi 72 km, xe chạy 2 giờ và nghỉ 30 phút, vận tốc lúc chạy là bao nhiêu km/giờ? GV nhấn mạnh cách đổi đơn vị và cách loại thời gian nghỉ.

Sản phẩm dự kiến

HS giải đúng ví dụ 1: $90 : 60 = 1{,}5$ giờ $= 90$ phút. HS giải đúng ví dụ 2: thời gian chạy là 2 giờ, không cộng 30 phút nghỉ; $72 : 2 = 36$ km/giờ. HS nêu được quy tắc đổi đơn vị trước khi tính và cách xác định thời gian chuyển động.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu ví dụ 1 và hỏi: Đề bài cho gì, cần tìm gì? Vì sao phải tìm thời gian bằng giờ trước rồi đổi sang phút?
Học sinh
HS đọc đề, xác định s = 90 km, v = 60 km/giờ, cần tìm t. HS dự kiến: Vì vận tốc tính theo giờ nên thời gian tính ra cũng là giờ, sau đó đổi sang phút.
Giáo viên
GV hướng dẫn HS thực hiện $t = s : v$ rồi đổi đơn vị. Sau đó chiếu ví dụ 2 và hỏi: Xe nghỉ bao nhiêu thời gian, thời gian chạy là bao nhiêu?
Học sinh
HS tính $90 : 60 = 1{,}5$ giờ, đổi $1{,}5$ giờ $= 90$ phút. Với ví dụ 2, HS dự kiến: Xe chạy 2 giờ, nghỉ 30 phút; thời gian chuyển động không gồm lúc nghỉ, nên tính $72 : 2 = 36$ km/giờ.
Giáo viên
GV mời HS trình bày, yêu cầu nêu rõ bước đổi đơn vị và lí do không cộng thời gian nghỉ.
Học sinh
HS nêu: Phải đổi giờ sang phút khi cần đáp số bằng phút; thời gian nghỉ không tính vào thời gian chạy khi đề hỏi vận tốc lúc chạy.
Giáo viên
GV chốt: Quãng đường $s = v \times t$ ; thời gian $t = s : v$ . Đổi đơn vị thời gian hợp với đơn vị vận tốc trước khi tính. Thời gian nghỉ không tính vào thời gian chuyển động nếu đề yêu cầu vận tốc lúc chạy.
Học sinh
HS ghi quy tắc vào vở và tự kiểm tra lại hai bài vừa làm.

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 12 phút

Trò chơi Bảng con giơ đáp án

Mục tiêu

Củng cố cách tính vận tốc, quãng đường, thời gian và đổi đơn vị qua các bài tập trắc nghiệm và tự luận ngắn.

Nội dung

Bài 1: Xe chuyển động đều từ A đến B, s = 120 km, t = 3 giờ, không nghỉ. Vận tốc bao nhiêu km/giờ? A. 41; B. 80; C. 40. Bài 2: Xe đạp đi 12 km/giờ trong 30 phút, đi được bao nhiêu km? Bài 3: Xe đi 150 km với vận tốc 50 km/giờ, mất bao nhiêu giờ? Bài 4: Chạy 100 m trong 20 giây, vận tốc bao nhiêu m/giây? A. 5; B. 6; C. 10. GV tổ chức trò chơi: mỗi câu HS giơ bảng con hoặc thẻ A, B, C, sau đó đối chiếu đáp án.

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: Bài 1 chọn C (120 : 3 = 40 km/giờ). Bài 2: 6 km (30 phút = 0,5 giờ; 12 × 0,5 = 6). Bài 3: 3 giờ (150 : 50 = 3). Bài 4 chọn A (100 : 20 = 5 m/giây). HS giải thích được từng đáp án bằng phép tính và đơn vị đúng.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV giới thiệu luật chơi: lần lượt chiếu từng câu, HS suy nghĩ rồi giơ bảng con hoặc thẻ đáp án. Nhóm nào trả lời đúng và giải thích được nhiều hơn sẽ được cộng điểm.
Học sinh
HS lắng nghe luật chơi, chuẩn bị bảng con và bút.
Giáo viên
GV chiếu bài 1 và bài 2, yêu cầu HS làm nhanh và giơ đáp án. Với bài 2, GV nhắc: Phải đổi 30 phút ra giờ trước khi nhân.
Học sinh
HS làm bài vào bảng con. Dự kiến: bài 1 có HS chọn A do lấy 120 : 3 sai, hoặc chọn B do nhầm; GV hỏi lại cách làm để HS tự sửa. Bài 2: HS tính $30 \text{ phút} = 0{,}5$ giờ, $12 \times 0{,}5 = 6$ km.
Giáo viên
GV chiếu bài 3 và bài 4, mời HS nêu cách làm và đơn vị của đáp số. GV kiểm tra đáp án trên trang bài học NeoEdu nếu có bài tập tương tác.
Học sinh
HS trình bày: bài 3 lấy $150 : 50 = 3$ giờ; bài 4 lấy $100 : 20 = 5$ m/giây, chọn A. HS nhận xét bài bạn.
Giáo viên
GV tổng kết điểm, khen các nhóm làm đúng và nhắc lại lỗi thường gặp: quên đổi đơn vị thời gian, chọn sai công thức.
Học sinh
HS sửa lại đáp án sai vào vở và rút kinh nghiệm.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 7 phút

Kiểm tra kết quả và vận dụng thực tế

Mục tiêu

HS vận dụng kiến thức về vận tốc vào tình huống thực tế, biết đọc hiểu đề có thời gian nghỉ và kiểm tra kết quả bằng ước lượng.

Nội dung

GV nêu hai tình huống: (1) Tàu chạy 45 km/giờ trong 2 giờ 20 phút, một bạn trả lời quãng đường là 105 km; bạn đó đúng hay sai? (2) Đi 72 km, xe chạy 2 giờ và nghỉ 30 phút; vận tốc lúc chạy là bao nhiêu? GV yêu cầu HS dự đoán kết quả bằng ước lượng trước khi tính. Về nhà: HS đi bộ trên quãng đường 100 m ở sân trường (hoặc quãng đường GV chọn), bấm giờ và tính vận tốc đi bộ theo đơn vị m/giây.

Sản phẩm dự kiến

Tình huống 1: Đúng; 2 giờ 20 phút $= \dfrac{7}{3}$ giờ; $45 \times \dfrac{7}{3} = 105$ km. Tình huống 2: 36 km/giờ. HS biết ước lượng: tàu chạy khoảng 2 giờ, mỗi giờ khoảng 45 km, quãng đường gần 100 km nên 105 km là hợp lí. HS hoàn thành phiếu ghi kết quả đo vận tốc đi bộ tại nhà.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu hai tình huống và yêu cầu HS trước hết ước lượng: 2 giờ 20 phút gần bao nhiêu giờ, quãng đường vào khoảng bao nhiêu km?
Học sinh
HS ước lượng: 2 giờ 20 phút khoảng hơn 2 giờ, mỗi giờ đi gần 45 km, nên quãng đường khoảng hơn 90 km.
Giáo viên
GV hướng dẫn HS đổi 2 giờ 20 phút thành $\dfrac{7}{3}$ giờ và tính $45 \times \dfrac{7}{3}$ . Với tình huống 2, GV nhắc HS loại 30 phút nghỉ.
Học sinh
HS tính: $45 \times \dfrac{7}{3} = 105$ km, bạn trả lời đúng. Với tình huống 2: $72 : 2 = 36$ km/giờ. HS dự kiến có em lúng túng khi đổi phút sang giờ, GV gợi ý bằng cách chia 20 phút cho 60.
Giáo viên
GV mời HS nhận xét kết quả ước lượng và kết quả tính, đánh giá tính hợp lí. GV giao nhiệm vụ về nhà với phiếu ghi kết quả đo.
Học sinh
HS nhận xét: kết quả 105 km gần với ước lượng nên hợp lí. HS nhận nhiệm vụ về nhà và ghi vào sổ tay.
Giáo viên
GV nhấn mạnh: Trước khi bấm máy, hãy ước lượng để kiểm tra kết quả; luôn kiểm tra đơn vị của đáp số. GV khen ngợi những HS có cách kiểm tra hợp lí.
Học sinh
HS tự đánh giá lại bài làm của mình và ghi nhớ bước kiểm tra kết quả.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Đề bài: Ô tô chuyển động đều, đi với cùng một vận tốc. Hãy quan sát bảng và hoàn thành.

Bảng số liệu:
Thời gian 1 giờ: quãng đường 60 km.
Thời gian 2 giờ: quãng đường 120 km.
Thời gian 3 giờ: quãng đường 180 km.
Nhiệm vụ 1: Điền vào ô trống quãng đường ô tô đi được trong 1 giờ: ........ km.
Nhiệm vụ 2: Ô tô đi trong 2 giờ được 120 km, vậy mỗi giờ đi được: $120 : 2 =$ ........ km.
Nhiệm vụ 3: Ô tô đi trong 3 giờ được 180 km, vậy mỗi giờ đi được: $180 : 3 =$ ........ km.
Nhiệm vụ 4: Nhận xét: Ô tô đi quãng đường bằng nhau trong các khoảng thời gian ........ .
Nhiệm vụ 5: Vận tốc của ô tô là ........ km/giờ. Công thức: $v =$ ........ . Đơn vị của vận tốc có thể là ........ hoặc ........ .

Hướng dẫn về nhà

Đo vận tốc đi bộ của em: đánh dấu hai vạch cách nhau 100 m trên sân trường hoặc đoạn đường an toàn có người lớn hướng dẫn; đi bộ đều qua quãng đường và bấm giờ bằng đồng hồ hoặc điện thoại.
Tính vận tốc đi bộ theo đơn vị m/giây bằng công thức $v = s : t$ , ghi kết quả vào vở; sau đó đổi sang km/giờ (nhân 3,6 nếu có thể) hoặc chỉ nêu đơn vị m/giây.
Kiểm tra lại kết quả bằng cách ước lượng: quãng đường 100 m đi trong khoảng bao nhiêu giây là hợp lí?
Hoàn thành bài 2, bài 3 và bài 4 trong mục bài tập kèm đáp án trên trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/5/math/bai-59-van-toc-cua-mot-chuyen-dong-deu) để tự kiểm tra.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.