ToánLớp 5Chủ đề 9. Diện tích và thể tích của một số hình khối

Giáo án Bài 55. Luyện tập chung

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 2 tiết (70 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật $V = a \times b \times h$ và hình lập phương $V = a \times a \times a$ , với a, b, h cùng đơn vị đo.
Nêu được công thức tính diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình hộp chữ nhật, hình lập phương để phân biệt với thể tích.
Vận dụng được công thức tính chiều cao, chiều dài hoặc chiều rộng khi biết thể tích và các kích thước còn lại: $h = V : (a \times b)$ .
Vận dụng được công thức tính mực nước tăng khi thêm nước vào bể chưa đầy: chiều cao mực nước = thể tích nước : diện tích đáy trong.
Đổi được đơn vị giữa lít và dm³ ( $1$ lít $= 1$ dm³) và giữa cm³, m³ khi giải bài toán.
Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích vì sao thể tích bằng tích ba kích thước khi xếp khối lập phương đơn vị thành từng lớp.
Mô hình hoá toán học: HS chuyển bài toán về bể nước, hộp và phòng học thành biểu thức tính thể tích hoặc diện tích.
Giải quyết vấn đề toán học: HS chọn đúng công thức khi bài toán hỏi chiều cao, mực nước hoặc lượng sơn tường có trừ cửa.
Giao tiếp toán học: HS đọc, viết đúng đơn vị và trình bày lời giải có lời văn, có đáp số.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS dùng khối lập phương đơn vị, thước và trang bài học số NeoEdu để kiểm tra kết quả.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự đọc đề, chọn công thức phù hợp, kiểm tra đơn vị và kết quả của mình theo đáp án gợi ý.
Giao tiếp và hợp tác: HS trao đổi trong nhóm, trình bày cách giải và nhận xét bài làm của bạn bằng ngôn ngữ toán học.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS phân tích bài toán thực tế về bể nước, phòng học và chọn cách giải phù hợp.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS hoàn thành đủ các bài tập trong phiếu và luyện tính đúng các bước.
Trách nhiệm: HS tự kiểm tra lại đơn vị và kết quả trước khi nộp bài trong nhóm.
Trung thực: HS nhận xét đúng, sai khách quan về bài làm của bạn và của nhóm mình.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Máy chiếu hoặc bảng phụ để trình chiếu hình hộp chữ nhật và hình lập phương có ghi kích thước.
Bộ thẻ công thức và thẻ kích thước để tổ chức trò chơi khởi động (mỗi nhóm một bộ).
Một hình hộp chữ nhật và một hình lập phương bằng bìa hoặc nhựa có thể mở để minh họa diện tích và thể tích.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho mỗi nhóm), bảng nhóm, bút dạ.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/5/math/bai-55-luyen-tap-chung), dùng ở hoạt động khám phá và luyện tập để kiểm tra đáp án.

2. Học sinh

Sách giáo khoa Toán 5, vở ghi, bảng con, bút dạ, thước kẻ.
Máy tính bỏ túi (nếu GV cho phép) và giấy nháp.
Khối lập phương nhỏ cạnh 1 cm (nếu có) để đếm khối khi cần.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 5 phút

Ghép thẻ công thức

Mục tiêu

Nhắc lại nhanh công thức thể tích và diện tích đã học để chuẩn bị cho việc hệ thống hoá kiến thức.

Nội dung

Mỗi nhóm 4 HS nhận một bộ thẻ gồm tên đại lượng (thể tích hình hộp, thể tích hình lập phương, diện tích xung quanh, diện tích toàn phần) và thẻ công thức tương ứng. Nhóm ghép nhanh các cặp đúng.

Sản phẩm dự kiến

Mỗi nhóm ghép đúng 4 cặp thẻ: thể tích hình hộp chữ nhật với $V = a \times b \times h$ ; thể tích hình lập phương với $V = a \times a \times a$ ; diện tích xung quanh với $(a + b) \times 2 \times h$ ; diện tích toàn phần với diện tích xung quanh cộng hai lần diện tích đáy.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu hình hộp chữ nhật và hình lập phương có ghi kích thước, nêu câu hỏi: «Hình nào có thể tích lớn hơn, hình nào cần đo diện tích mặt?». GV phát bộ thẻ cho các nhóm và nêu luật: ghép đúng và nhanh nhất được điểm.
Học sinh
HS quan sát hình, lắng nghe luật chơi. Dự kiến HS trả lời: «Thể tích là chỗ chứa bên trong, diện tích là phần bề mặt».
Giáo viên
GV bấm giờ 2 phút, đi quanh lớp quan sát các nhóm, nhắc nhóm còn lúng túng phân biệt thể tích và diện tích.
Học sinh
Các nhóm ghép thẻ, trao đổi trong nhóm. Dự kiến HS nói: «Thể tích là nhân ba kích thước, còn diện tích xung quanh không có chiều cao nhân hai lần đáy».
Giáo viên
GV mời 1 nhóm đọc các cặp đã ghép, cả lớp kiểm tra bằng cách đọc to công thức.
Học sinh
Đại diện nhóm đọc: «Thể tích hình hộp chữ nhật bằng a nhân b nhân h». Các nhóm khác giơ bảng con xác nhận.
Giáo viên
GV chốt: thể tích có đơn vị khối như cm³, m³; diện tích có đơn vị vuông như cm², m². GV dẫn vào bài luyện tập.
Học sinh
HS ghi nhanh hai công thức thể tích vào vở nháp.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 15 phút

Hệ thống hoá công thức hình hộp chữ nhật và hình lập phương

Mục tiêu

Hệ thống hoá công thức thể tích, diện tích xung quanh, diện tích toàn phần và cách tìm một kích thước khi biết thể tích.

Nội dung

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 (công thức và cách tìm chiều cao). Các nhóm dùng hình hộp và hình lập phương mô hình để minh họa: đếm số khối đơn vị trong một lớp, rồi nhân với số lớp.

Sản phẩm dự kiến

Phiếu học tập số 1 được điền đủ: $V = a \times b \times h$ ; $V = a^3$ ; $h = V : (a \times b)$ ; diện tích xung quanh $= (a + b) \times 2 \times h$ ; và giải thích được vì sao thể tích bằng số khối đơn vị xếp trong hình.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 1 và mô hình hộp chữ nhật 5 cm × 3 cm × 4 cm (hoặc hình minh họa). GV hỏi: «Mỗi lớp có bao nhiêu khối 1 cm³? Có bao nhiêu lớp?».
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc yêu cầu. Dự kiến HS trả lời: «Mỗi lớp có 5 × 3 = 15 khối, có 4 lớp, nên có 15 × 4 = 60 khối».
Giáo viên
GV yêu cầu nhóm điền phiếu, hướng dẫn nhóm dùng khối lập phương đơn vị để xếp lớp đầu tiên. GV kiểm tra nhóm nào chưa hiểu vì sao nhân ba số.
Học sinh
Các nhóm xếp khối, đếm và điền công thức. Dự kiến HS giải thích: «Lớp đầu có a × b khối, h lớp nên thể tích là a × b × h».
Giáo viên
GV mời 2 nhóm trình bày: một nhóm nêu công thức thể tích, một nhóm nêu cách tìm chiều cao. GV hỏi: «Vì sao đề hỏi chiều cao thì lấy thể tích chia diện tích đáy?».
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến HS trả lời: «Vì thể tích bằng diện tích đáy nhân chiều cao, nên chiều cao bằng thể tích chia diện tích đáy».
Giáo viên
GV chốt công thức trên bảng, nhấn mạnh: các kích thước phải cùng đơn vị trước khi tính. GV nhắc phân biệt thể tích với diện tích toàn phần.
Học sinh
HS ghi công thức đã hệ thống vào vở, đánh dấu công thức nào dùng cho thể tích.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 15 phút

Thể tích bể nước và kích thước thập phân

Mục tiêu

Vận dụng công thức để tính thể tích bể nước, đổi lít sang dm³ và tính mực nước khi bể chưa đầy.

Nội dung

Nhóm làm Phiếu học tập số 2 gồm hai tình huống: bể chứa nước không đầy và bể có kích thước thập phân. GV hướng dẫn nhóm đọc kỹ đề, xác định đại lượng đã cho và đại lượng cần tìm, rồi đối chiếu với đáp án trên trang NeoEdu.

Sản phẩm dự kiến

Phiếu học tập số 2 được hoàn thành: $40 \text{ lít} = 40 \text{ dm}^3$ ; mực nước tăng $40 : 20 = 2$ dm; bể $2 \text{ m} \times 1{,}5 \text{ m} \times 1 \text{ m} = 3 \text{ m}^3$ . HS nêu được chiều cao phần nước thay cho chiều cao cả bể khi bể không đầy.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV trình chiếu đề: «Bể hình hộp chữ nhật có diện tích đáy trong 20 dm², nhận thêm 40 lít nước và không tràn. Mực nước tăng bao nhiêu dm?». GV hỏi: «Đề cho đơn vị gì, cần đổi đơn vị nào?».
Học sinh
HS đọc đề, suy nghĩ. Dự kiến HS trả lời: «Đề cho lít và dm², cần đổi 40 lít thành 40 dm³ vì 1 lít bằng 1 dm³».
Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 2, yêu cầu nhóm giải ví dụ rồi tự giải bài tập về bể 2 m × 1,5 m × 1 m. GV nhắc: đổi đơn vị trước khi tính.
Học sinh
Các nhóm giải. Dự kiến lời giải: «40 : 20 = 2 dm, mực nước tăng 2 dm», và «2 × 1,5 × 1 = 3 m³».
Giáo viên
GV mời một nhóm trình bày bài toán bể nước, một nhóm trình bày bài toán thập phân. GV hỏi: «Nếu bể không đầy, vì sao không dùng chiều cao cả bể?».
Học sinh
Đại diện trình bày. Dự kiến HS trả lời: «Vì nước chỉ có chiều cao bằng mực nước, nên phải dùng chiều cao phần nước».
Giáo viên
GV chốt: đổi đơn vị trước, dùng công thức đúng với hình, kiểm tra đáp số có đơn vị hợp lý. GV nhắc lỗi thường gặp: lấy chiều cao cả bể khi bể chưa đầy.
Học sinh
HS sửa bài trong phiếu theo góp ý của GV và ghi vào vở lưu ý.

Hoạt động 3.1: Luyện tập, thực hành · 15 phút

Thi đua đúng sai và chọn đáp án

Mục tiêu

Luyện nhanh các bài tập trắc nghiệm và đúng sai về thể tích, mực nước, chiều cao hộp và đổi đơn vị.

Nội dung

Bài 1 đến bài 6 trong sách bài luyện tập: bài 1 (hình hộp 5 cm × 3 cm × 4 cm), bài 2 (bể 2 m × 1,5 m × 1 m), bài 3 (hộp 120 cm³ tìm chiều cao), bài 4 (bể 12 dm² mực nước 5 dm), bài 5 (hộp 8 cm × 5 cm × 2 cm, một lớp dày 1 cm), bài 6 (bể 4 dm × 3 dm × 5 dm chứa nửa bể, bạn trả lời 30 lít). Hai đội thi đua trả lời trên bảng con.

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: bài 1: B (60 cm³); bài 2: 3 m³; bài 3: 5 cm; bài 4: 60 lít; bài 5: C (40 khối); bài 6: đúng, vì $4 \times 3 \times 5 : 2 = 30$ dm³ = 30 lít. HS giải thích được vì sao chọn đáp án đó.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu lần lượt bài 1 đến bài 6 và nêu luật: mỗi bài đội giơ bảng con, đội đúng được điểm, phải giải thích ngắn gọn.
Học sinh
HS lắng nghe luật, chuẩn bị bảng con. Dự kiến HS trả lời: «Thể tích bằng 5 × 3 × 4 = 60».
Giáo viên
GV đọc đề từng bài, dành 30 giây cho mỗi bài. Với bài 6, GV hỏi: «Nửa bể nghĩa là phải làm phép tính gì với thể tích cả bể?».
Học sinh
HS tính và giơ bảng. Dự kiến HS trả lời bài 6: «Thể tích cả bể là 60 dm³, nửa bể là 30 dm³, tức 30 lít, bạn đúng».
Giáo viên
GV mời một HS bất kỳ giải thích đáp án bài 3 và bài 4. GV dùng học liệu số NeoEdu để kiểm tra đáp án các bài tương tác.
Học sinh
HS trình bày. Dự kiến HS trả lời bài 3: «120 chia 6 nhân 4 bằng 120 chia 24 bằng 5 cm».
Giáo viên
GV tổng kết điểm, nhấn mạnh bài 6 cần đọc kỹ «nửa bể» và đổi lít sang dm³.
Học sinh
HS sửa lại các câu sai vào vở.

Hoạt động 3.2: Luyện tập, thực hành · 13 phút

Giải bài toán thực hành theo nhóm

Mục tiêu

Vận dụng công thức để giải các bài toán có lời văn về hộp, phòng học và diện tích cần sơn.

Nội dung

Bài 7 đến bài 10 trong sách bài luyện tập: bài 7 (khối hộp 10 cm × 6 cm × 4 cm chia khối 1 cm³), bài 8 (bể nhận thêm 40 lít), bài 9 (hộp có diện tích xung quanh 120 cm², chu vi đáy 24 cm), bài 10 (phòng 6 m × 4 m × 3 m, sơn bốn tường trừ 8 m² cửa). Nhóm chia việc: mỗi HS giải một bài, các bạn kiểm tra chéo.

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: bài 7: 240 khối; bài 8: 2 dm; bài 9: 5 cm vì $120 : 24 = 5$ ; bài 10: 52 m² vì $(6 + 4) \times 2 \times 3 - 8 = 52$ . Mỗi HS viết đủ lời giải có đơn vị và đáp số.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chia nhóm 4, giao mỗi HS một bài trong bốn bài 7–10 và yêu cầu ghi rõ bước giải, đơn vị, đáp số.
Học sinh
HS nhận bài, đọc đề, gạch dưới dữ kiện. Dự kiến HS nói: «Bài 9 cho diện tích xung quanh và chu vi đáy, cần tìm chiều cao».
Giáo viên
GV đi quanh lớp, nhắc HS bài 10 phải tính diện tích bốn tường trước rồi mới trừ diện tích cửa, không trừ nhầm với thể tích.
Học sinh
HS giải bài, kiểm tra chéo với bạn trong nhóm. Dự kiến lời giải bài 10: «Diện tích bốn tường là $(6 + 4) \times 2 \times 3 = 60$ m², trừ 8 m² cửa còn 52 m²».
Giáo viên
GV gọi ngẫu nhiên hai nhóm trình bày bài 7 và bài 10, cả lớp nhận xét. GV hỏi: «Vì sao bài 10 không tính thể tích?».
Học sinh
HS trình bày. Dự kiến HS trả lời: «Vì bài hỏi diện tích sơn, là diện tích mặt tường, không phải thể tích không gian trong phòng».
Giáo viên
GV chốt các lỗi thường gặp: nhầm thể tích với diện tích toàn phần, quên đổi đơn vị, quên trừ diện tích cửa.
Học sinh
HS sửa bài và ghi các lưu ý vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 7 phút

Đo và tính phòng học của em

Mục tiêu

Vận dụng công thức tính thể tích và diện tích vào tình huống thực tế về phòng học hoặc bể nước gia đình.

Nội dung

HS ước lượng hoặc đo kích thước lớp học bằng thước dây (dài, rộng, cao), tính thể tích không khí trong lớp và diện tích bốn tường cần sơn nếu trừ cửa sổ, cửa ra vào. Phần này có thể hoàn thành ở nhà nếu hết giờ.

Sản phẩm dự kiến

Mỗi nhóm nộp một phiếu ghi: kích thước đo được, thể tích phòng học tính bằng m³, diện tích tường cần sơn tính bằng m², kèm lời giải có đơn vị và nhận xét về độ chính xác.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu nhiệm vụ: nhóm đo chiều dài, chiều rộng, chiều cao phòng học (hoặc ước lượng nếu không có thước), tính thể tích và diện tích bốn tường cần sơn, trừ diện tích cửa.
Học sinh
HS nhận nhiệm vụ, phân công người đo, người ghi, người tính. Dự kiến HS hỏi: «Nếu không có thước dây thì làm sao?» và GV gợi ý dùng thước kẻ ước lượng theo mét đã biết.
Giáo viên
GV theo dõi việc đo, nhắc HS đổi đơn vị về cùng mét trước khi tính.
Học sinh
Các nhóm đo, tính và ghi kết quả. Dự kiến HS nói: «Phòng dài 8 m, rộng 6 m, cao 3,5 m, thể tích là 168 m³».
Giáo viên
GV mời 2 nhóm trình bày kết quả, cả lớp so sánh và nhận xét.
Học sinh
Đại diện nhóm báo cáo. Dự kiến HS trả lời: «Diện tích tường cần sơn là (8 + 6) × 2 × 3,5 trừ diện tích cửa».
Giáo viên
GV khen ngợi cách đo và cách tính, nhấn mạnh thể tích dùng đơn vị khối, diện tích tường dùng đơn vị vuông.
Học sinh
HS ghi kết quả nhóm vào vở và rút ra một điều học được.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Hình hộp chữ nhật có chiều dài a, chiều rộng b, chiều cao h (cùng đơn vị đo).

Thể tích: V = ............
Thể tích hình lập phương cạnh a: V = ............
Diện tích xung quanh hình hộp chữ nhật: S = ............
Chiều cao khi biết thể tích và diện tích đáy: h = ............
Câu hỏi: Hình hộp dài 5 cm, rộng 3 cm, cao 4 cm có bao nhiêu khối 1 cm³? Giải thích vì sao phải nhân ba kích thước.
Câu hỏi: Hộp có thể tích 120 cm³, dài 6 cm, rộng 4 cm. Cao bao nhiêu cm? Viết phép tính.

Phiếu học tập số 2

Tình huống 1: Bể hình hộp chữ nhật có diện tích đáy trong 20 dm², nhận thêm 40 lít nước và không tràn.

Đổi: 40 lít = ............ dm³
Mực nước tăng: ............ dm
Tình huống 2: Bể dài 2 m, rộng 1,5 m, cao 1 m.
Thể tích bể: ............ m³
Tình huống 3: Bể 4 dm × 3 dm × 5 dm chứa nửa bể. Bạn trả lời 30 lít. Bạn đúng hay sai? Vì sao?
Lưu ý: Khi bể không đầy, chiều cao dùng để tính là chiều cao phần nước.

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thành bài tập về nhà: bài 1 đến bài 10 trong sách bài luyện tập, viết đầy đủ lời giải, đơn vị và đáp số.
Đo kích thước một hộp giấy hoặc hộp sữa ở nhà (dài, rộng, cao), tính thể tích theo đơn vị cm³ và ghi kết quả vào vở.
Ước lượng mực nước trong một chậu hoặc bể nước gia đình khi biết diện tích đáy trong, tính chiều cao mực nước khi thêm 5 lít nước; ghi rõ cách làm.
Xem lại trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/5/math/bai-55-luyen-tap-chung), tự làm các bài tập tương tác và ghi lại câu sai để hỏi GV vào tiết sau.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.