ToánLớp 5Chủ đề 9. Diện tích và thể tích của một số hình khối

Giáo án Bài 54. Thực hành tính toán và ước lượng thể tích một số hình khối

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 2 tiết (70 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được cách chọn hộp hình chữ nhật hoặc hộp lập phương để ước lượng sức chứa, và phân biệt được kích thước trong với kích thước ngoài của hộp.
Vận dụng được công thức $V = a \times b \times c$ với kích thước trong đo bằng cm để tính sức chứa của hộp, và đổi được $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{lít}$ .
Giải thích được vì sao không dùng kích thước ngoài của hộp có thành dày để tính sức chứa.
Trình bày được phép tính, đơn vị và kiểm tra được kết quả so với dự đoán ban đầu.
Tư duy và lập luận toán học: giải thích vì sao dùng kích thước trong và vì sao kết quả tích kích thước ngoài bị quá lớn.
Mô hình hoá toán học: biểu diễn hộp thật bằng ba kích thước và công thức thể tích $V = a \times b \times c$ .
Giải quyết vấn đề toán học: lập kế hoạch đo, tính và kiểm tra sức chứa của hộp, xử lí tình huống chênh lệch giữa dự đoán và kết quả.
Giao tiếp toán học: ghi kết quả kèm đơn vị và phép tính, trình bày báo cáo rõ ràng bằng ngôn ngữ toán học.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: sử dụng thước kẻ đo cm, bình chia độ, bảng ghi chép và phiếu học tập đúng cách.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự chọn hộp, tự lập bảng ghi chép và tự kiểm tra lại phép tính trước khi báo cáo.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc nhóm, phân công đo, ghi, tính; báo cáo đủ sáu nội dung gồm nhiệm vụ, cách làm, dữ liệu, kết quả, hạn chế và đề nghị cải thiện.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS đề xuất cách kiểm tra khi kết quả chênh lệch lớn với dự đoán và đề nghị cách cải thiện cách đo.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: thực hiện đầy đủ các bước đo, tính và kiểm tra lại kết quả của nhóm mình.
Trung thực: ghi đúng số liệu đo thật, tách rõ dữ liệu đo thật với dữ liệu giả định và không làm đẹp kết quả.
Trách nhiệm: thực hiện an toàn khi dùng nước, chỉ dùng bình chia độ và hộp kín dưới sự hướng dẫn của GV, không đổ nước vào đồ điện.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Bốn đến sáu hộp giấy hoặc hộp nhựa hình chữ nhật, một hộp lập phương, có thành dày và mỗi hộp có kích thước trong đo được.
Thước kẻ có vạch cm, bình chia độ 500 ml (chỉ dùng khi GV hướng dẫn, dùng nước sạch), khăn lau.
Bảng phụ hoặc slide ghi công thức $V = a \times b \times c$ và bảng đơn vị $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{lít}$ .
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 in cho mỗi nhóm.
Hình minh họa hộp chữ nhật với kích thước trong và kích thước ngoài trong sách giáo khoa.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/5/math/bai-54-thuc-hanh-tinh-toan-va-uoc-luong-the-tich-mot-so-hinh-khoi (dùng ở hoạt động luyện tập để HS kiểm tra đáp án bài 1 đến 4).

2. Học sinh

Thước kẻ, bút chì, bút màu, giấy nháp, bảng con.
Máy tính bỏ túi (nếu cần kiểm tra phép nhân).
Bảng nhóm và bút dạ để ghi kết quả báo cáo.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 5 phút

Ôn lại thể tích và đơn vị đo thể tích

Mục tiêu

Kích hoạt kiến thức về thể tích hình hộp chữ nhật và mối quan hệ giữa $\text{dm}^3$ và lít.

Nội dung

Trò chơi “Đoán nhanh”: GV đưa một hộp giấy, hỏi nhanh các câu về cách tính số khối 1 cm³ xếp được và đơn vị đo sức chứa.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật, nêu được $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{lít}$ .

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đưa hộp giấy lên lớp và hỏi: “Làm sao biết hộp này chứa được bao nhiêu khối nhỏ 1 cm³?”
Học sinh
HS suy nghĩ và trả lời dự kiến: “Lấy dài nhân rộng nhân cao.”
Giáo viên
GV hỏi tiếp: “Nếu đo ra cm thì kết quả có đơn vị là gì? 1 dm³ bằng bao nhiêu lít?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Kết quả có đơn vị cm³. 1 dm³ bằng 1 lít.”
Giáo viên
GV mời 2 đến 3 HS nhắc lại công thức và đơn vị bằng lời của mình.
Học sinh
HS nhắc lại: “V bằng dài nhân rộng nhân cao, đơn vị cm³.”
Giáo viên
GV chốt: thể tích tính bằng tích ba kích thước; $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{lít}$ . Giới thiệu chủ đề thực hành hôm nay.
Học sinh
HS ghi nhanh tiêu đề bài vào vở.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 12 phút

Ước lượng sức chứa của hộp

Mục tiêu

Hệ thống hoá cách chọn hộp, dự đoán số khối 1 cm³ và đo kích thước trong của hộp bằng cm.

Nội dung

Nhóm 4 HS chọn một hộp chữ nhật hoặc lập phương. Mỗi nhóm dự đoán số khối 1 cm³ xếp được, rồi đo kích thước trong (lòng hộp) bằng cm. Phân biệt kích thước trong với kích thước ngoài bằng cách đo độ dày thành hộp. Ghi kết quả vào phần A của Phiếu học tập số 1.

Sản phẩm dự kiến

Mỗi nhóm có một dự đoán sức chứa và ba kích thước trong đo bằng cm, kèm nhận xét về sự khác nhau giữa kích thước trong và kích thước ngoài.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chia lớp thành 4 nhóm, phát hộp và Phiếu học tập số 1. GV nêu nhiệm vụ: chọn hộp, dự đoán số khối 1 cm³ xếp được, đo kích thước trong bằng cm.
Học sinh
Nhóm nhận hộp, thảo luận và chọn người đo, người ghi, người nêu dự đoán.
Giáo viên
GV đi quanh lớp, hỏi: “Vì sao phải đo mép trong của thành hộp? Đo mép ngoài có được không?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Phải đo lòng hộp vì phần thành hộp không chứa được đồ. Đo mép ngoài thì kích thước lớn hơn thực tế.”
Giáo viên
GV mời đại diện 2 nhóm đọc dự đoán và ba kích thước trong vừa đo.
Học sinh
Đại diện nhóm đọc, ví dụ: “Nhóm em dự đoán khoảng 480 khối. Kích thước trong là 12 cm, 8 cm, 5 cm.”
Giáo viên
GV chốt: kích thước dùng để tính sức chứa là kích thước trong, đo bằng cm, và dự đoán là bước cần ghi trước khi tính.
Học sinh
HS ghi vào phiếu: kích thước trong, kích thước ngoài và dự đoán của nhóm.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 11 phút

Ghi chép, tính toán và kiểm tra kết quả

Mục tiêu

Lập bảng ghi chép trước khi thao tác, tính thể tích, ghi kết quả kèm đơn vị và so sánh với dự đoán.

Nội dung

Nhóm lập bảng gồm loại hộp, dài, rộng, cao, đơn vị, dự đoán và tích ba kích thước, ghi rõ hộp đo thật. Nhóm tính $V = a \times b \times c$ , so sánh kết quả với dự đoán. Nếu chênh lệch lớn, nhóm kiểm tra lại dụng cụ, dữ liệu và cách tính.

Sản phẩm dự kiến

Bảng ghi chép hoàn chỉnh của nhóm trong Phiếu học tập số 1 (phần B và C), có kết quả kèm đơn vị cm³ và nhận xét so sánh với dự đoán.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV yêu cầu nhóm lập bảng trước khi tính, mỗi cột có đơn vị rõ ràng.
Học sinh
Nhóm kẻ bảng theo mẫu của Phiếu học tập số 1 và ghi các số đo.
Giáo viên
GV nhắc: “Các em ghi phép tính đầy đủ, ví dụ $12 \times 8 \times 5 = 480$ và đơn vị $\text{cm}^3$ .”
Học sinh
HS tính và ghi kết quả, ví dụ: “ $12 \times 8 \times 5 = 480\ \text{cm}^3$ .”
Giáo viên
GV hỏi: “Nếu kết quả khác dự đoán nhiều thì nhóm làm gì trước khi kết luận?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Kiểm tra lại số đo, kiểm tra dụng cụ và phép tính rồi mới kết luận.”
Giáo viên
GV nhận xét bảng của các nhóm, nhấn mạnh việc tách dữ liệu đo thật với dữ liệu giả định.
Học sinh
HS sửa bảng nếu cần, ghi rõ hộp nào đo thật.

Hoạt động 3.1: Luyện tập, thực hành · 15 phút

Luyện tập tính toán với bài 1 đến 4

Mục tiêu

Vận dụng công thức thể tích, đổi đơn vị và tính chênh lệch giữa ước lượng với kết quả đo.

Nội dung

Cặp đôi làm bài 1, 2, 3, 4 trên bảng con, sau đó đối chiếu với nhau và với đáp án. Có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Sản phẩm dự kiến

Bài 1: Hộp trong lòng 12 cm × 8 cm × 5 cm: $12 \times 8 \times 5 = 480$ , chứa 480 khối 1 cm³.
Bài 2: Bể 5 dm × 4 dm × 3 dm: $5 \times 4 \times 3 = 60\ \text{dm}^3 = 60$ lít.
Bài 3: Lập phương cạnh trong 10 cm: $10 \times 10 \times 10 = 1\,000\ \text{cm}^3 = 1\ \text{dm}^3 = 1$ lít.
Bài 4: Ước lượng 500 cm³, đo được 480 cm³: $500 - 480 = 20\ \text{cm}^3$ chênh lệch.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu đề bài 1 đến 4 và yêu cầu cặp đôi làm trên bảng con trong 8 phút.
Học sinh
Cặp đôi đọc đề, trao đổi và làm bài.
Giáo viên
GV đi kiểm tra, hỏi: “Bài 2 đổi $\text{dm}^3$ sang lít như thế nào?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “1 dm³ bằng 1 lít, nên 60 dm³ bằng 60 lít.”
Giáo viên
GV mời 2 cặp đọc kết quả bài 3 và bài 4.
Học sinh
HS đọc: “Bài 3 là 1 000 cm³ bằng 1 lít. Bài 4 chênh lệch 20 cm³.”
Giáo viên
GV chốt đáp án, nhắc HS luôn ghi đơn vị và kiểm tra lại đổi đơn vị.
Học sinh
HS sửa bài nếu sai và ghi đáp án đúng vào vở.

Hoạt động 3.2: Luyện tập, thực hành · 12 phút

Lập luận và kiểm tra với bài 5 đến 8

Mục tiêu

Giải thích lí do chọn kích thước trong, lập kế hoạch kiểm tra sức chứa và giải bài toán mực nước.

Nội dung

Nhóm làm bài 5 đến 8 trong Phiếu học tập số 2. Mỗi nhóm trao đổi, thống nhất đáp án và viết lí do ngắn gọn.

Sản phẩm dự kiến

Bài 5: Phần thành chiếm thể tích; kích thước trong nhỏ hơn nên tích kích thước ngoài cho sức chứa quá lớn.
Bài 6: 2 lít = 2 000 ml; $2\,000 : 500 = 4$ , cần khoảng 4 bình 500 ml; đong từng bình, không để tràn.
Bài 7: Bảng có các cột loại hộp, dài, rộng, cao, đơn vị, dự đoán, tích ba kích thước; ghi rõ hộp đo thật.
Bài 8: Mực nước tăng $4 - 3 = 1$ cm; thể tích vật $40 \times 1 = 40\ \text{cm}^3$ .

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 2 và yêu cầu nhóm thống nhất đáp án cho từng bài trong 7 phút.
Học sinh
Nhóm đọc đề, thảo luận và ghi đáp án vào phiếu.
Giáo viên
GV gợi ý: “Bài 8, lượng nước có thay đổi không? Mực nước tăng bao nhiêu?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Lượng nước không đổi. Mực nước tăng từ 3 cm lên 4 cm nên tăng 1 cm.”
Giáo viên
GV mời một nhóm trình bày bài 5 và một nhóm trình bày bài 8.
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày lập luận và phép tính.
Giáo viên
GV nhận xét, nhấn mạnh điều kiện vật không thấm nước, chìm hoàn toàn và không tràn nước.
Học sinh
HS hoàn thiện đáp án trong phiếu.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 15 phút

Thực hành ước lượng và báo cáo sức chứa

Mục tiêu

Vận dụng toàn bộ quy trình ước lượng, ghi chép, tính và kiểm tra để đưa ra một báo cáo hoàn chỉnh về sức chứa của một đồ vật thật.

Nội dung

Mỗi nhóm chọn một đồ vật quanh nhà (hộp sữa, hộp bánh, hộp bút...), lập kế hoạch: dự đoán sức chứa, đo kích thước trong bằng cm, tính và kiểm tra. Nếu dùng nước, chỉ dùng bình chia độ và hộp kín dưới sự hướng dẫn của người lớn, không đổ nước vào đồ điện. Nhóm trình bày báo cáo gồm nhiệm vụ, cách làm, dữ liệu, kết quả, hạn chế và một đề nghị cải thiện. Phần đo đạc chi tiết có thể giao về nhà.

Sản phẩm dự kiến

Một báo cáo ngắn của nhóm theo sáu mục: nhiệm vụ, cách làm, dữ liệu, kết quả (kèm đơn vị và phép tính), hạn chế và một đề nghị cải thiện.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu yêu cầu báo cáo sáu mục và nhắc an toàn khi làm việc với nước.
Học sinh
Nhóm chọn đồ vật, lập kế hoạch ngắn và phân công.
Giáo viên
GV theo dõi, hỏi: “Nếu kết quả khác dự đoán nhiều, nhóm sẽ kiểm tra những gì?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Kiểm tra số đo, dụng cụ và cách tính; có thể đo lại.”
Giáo viên
GV mời 2 nhóm trình bày báo cáo trong 1 đến 2 phút mỗi nhóm.
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày theo sáu mục và trả lời câu hỏi của bạn.
Giáo viên
GV tổng kết: thể tích đo bằng kích thước trong, luôn ghi đơn vị và kiểm tra kết quả trước khi kết luận. Giao nhiệm vụ về nhà.
Học sinh
HS ghi nhận xét và hoàn thiện báo cáo để nộp về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ nhóm: Chọn một hộp chữ nhật hoặc lập phương, thực hiện theo các phần dưới đây.

A. Dự đoán và đo kích thước

Loại hộp: ...
Dự đoán số khối 1 cm³ xếp được: ... cm³
Kích thước trong (lòng hộp) bằng cm: dài ..., rộng ..., cao ...
Kích thước ngoài bằng cm: dài ..., rộng ..., cao ...
Nhận xét: vì sao cần dùng kích thước trong?

B. Bảng ghi chép

Cột cần có: loại hộp, dài, rộng, cao, đơn vị, dự đoán, tích ba kích thước.
Đánh dấu rõ hộp nào đo thật, hộp nào là giả định.

C. Tính và kiểm tra

Phép tính thể tích: $V = a \times b \times c = \ldots$ ( $\text{cm}^3$ ).
So sánh với dự đoán: chênh lệch = ... ( $\text{cm}^3$ ).
Nếu chênh lệch lớn, nhóm kiểm tra điều gì trước khi kết luận?

Phiếu học tập số 2

Làm bài 5, 6, 7, 8 và ghi lí do ngắn gọn cho từng bài.

Bài 5: Vì sao tính sức chứa không dùng ngay kích thước ngoài của hộp có thành dày?
Bài 6: Nêu cách kiểm tra ước lượng một hộp chứa khoảng 2 lít bằng bình 500 ml. Cần bao nhiêu bình? Thao tác đong như thế nào để an toàn?
Bài 7: Thiết kế bảng ghi kích thước và thể tích của một hộp thật và một hộp tưởng tượng. Ghi rõ cột nào là đo thật, cột nào là giả định.
Bài 8: Một hộp chữ nhật có diện tích đáy trong 40 cm², nước cao 3 cm. Thả chìm hoàn toàn một vật không thấm nước làm mực nước lên 4 cm. Tính thể tích vật, giả sử nước không tràn.

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thiện phần đo đạc và báo cáo sức chứa của đồ vật đã chọn cùng nhóm, ghi đủ sáu mục: nhiệm vụ, cách làm, dữ liệu, kết quả, hạn chế và một đề nghị cải thiện.
Làm lại bài 4 và bài 7 với một hộp khác trong nhà, ghi kích thước trong bằng cm và tính thể tích theo công thức $V = a \times b \times c$ .
Tự kiểm tra trên trang bài học NeoEdu tại neoedu.vn/learn/5/math/bai-54-thuc-hanh-tinh-toan-va-uoc-luong-the-tich-mot-so-hinh-khoi và ghi lại các câu còn sai để hỏi GV trong tiết sau.
Nhắc người lớn khi làm việc có nước: chỉ dùng bình chia độ và hộp kín, không đổ nước vào đồ điện.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.