ToánLớp 5Chủ đề 9. Diện tích và thể tích của một số hình khối

Giáo án Bài 52. Thể tích của hình hộp chữ nhật

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 2 tiết (70 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật: $V = a \times b \times h$ (a, b, h cùng một đơn vị đo).
Giải thích được vì sao thể tích hình hộp chữ nhật bằng số khối lập phương đơn vị xếp vừa trong hình hộp.
Vận dụng được công thức để tính thể tích hình hộp chữ nhật, tính chiều cao khi biết thể tích và diện tích đáy, và tính lượng nước trong bể chưa đầy.
Nhận biết được đơn vị thể tích $\text{cm}^3$ , $\text{dm}^3$ , $\text{m}^3$ và mối quan hệ $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{lít}$ .
Tư duy và lập luận toán học: Giải thích công thức $V = a \times b \times h$ qua việc đếm số khối lập phương theo từng lớp.
Mô hình hoá toán học: Chuyển tình huống bể nước, hộp đựng thành bài toán thể tích với hình hộp chữ nhật và công thức tương ứng.
Giải quyết vấn đề toán học: Tìm chiều cao khi biết thể tích và diện tích đáy; tìm mực nước tăng khi bể nhận thêm nước.
Giao tiếp toán học: Diễn đạt đúng thuật ngữ “thể tích”, “đơn vị khối”, “diện tích đáy”, “chiều cao” và viết đúng đơn vị trong kết quả.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: Sử dụng khối lập phương đơn vị, mô hình hộp và trang bài học số NeoEdu để kiểm tra kết quả.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: Chủ động quan sát mô hình khối lập phương, tự đọc hiểu ví dụ và tự kiểm tra lại kết quả tính bằng cách đổi đơn vị.
Giao tiếp và hợp tác: Trao đổi theo cặp và nhóm để thống nhất cách tính, trình bày lập luận “có a × b khối trong một lớp, có h lớp” bằng lời nói và bằng phép tính.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Vận dụng công thức để giải quyết tình huống thực tế về bể nước và hộp đựng, lựa chọn cách tính phù hợp khi bể không đầy.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: Tích cực thực hành xếp khối lập phương, hoàn thành đủ các bài tập trong phiếu học tập.
Trách nhiệm: Kiểm tra lại đơn vị và kết quả của bạn trong nhóm trước khi báo cáo.
Trung thực: Thừa nhận khi kết quả tính sai và sửa lại theo đúng cách làm; nêu đúng nhận xét về câu trả lời của bạn.
Nhân ái: Hỗ trợ bạn còn lúng túng trong nhóm bằng cách giải thích lại bằng khối lập phương.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Bộ khối lập phương đơn vị cạnh 1 cm (khoảng 40 khối) và một hộp không nắp kích thước 5 cm × 3 cm × 4 cm để minh hoạ
Bảng phụ hoặc máy chiếu ghi sẵn công thức, các bài ví dụ và phiếu học tập
Thước dây, một bể nước mô hình (hoặc hộp nhựa trong) và ca đong 1 lít để minh hoạ 1 dm³ = 1 lít
Học liệu số NeoEdu: trang bài học “Bài 52. Thể tích của hình hộp chữ nhật” (neoedu.vn/learn/5/math/bai-52-the-tich-cua-hinh-hop-chu-nhat), dùng phần bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác
Phấn màu, bảng nhóm

2. Học sinh

Vở ghi, bút, thước kẻ
Bộ khối lập phương nhỏ (nếu có) hoặc giấy kẻ ô vuông để vẽ lớp khối
Máy tính bỏ túi (dùng khi cần kiểm tra phép nhân, chia số thập phân)
Phiếu học tập số 1 và số 2 (do GV phát)

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 5 phút

Đố nhau đếm khối lập phương

Mục tiêu

Gợi nhớ cách tính diện tích hình chữ nhật và tạo tình huống để HS đoán số khối cần xếp đầy hộp.

Nội dung

GV đưa một hộp không nắp và hỏi: nếu xếp đầy hộp bằng khối lập phương cạnh 1 cm thì cần bao nhiêu khối? HS đoán, sau đó GV dùng một lớp khối để đếm nhanh.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được cách đếm số khối trong một lớp và nhận ra cần đếm thêm các lớp phía trên.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đặt câu hỏi: “Một hộp dài 5 cm, rộng 3 cm, cao 4 cm; nếu xếp đầy khối lập phương cạnh 1 cm thì có bao nhiêu khối?”. GV cho HS đoán và ghi các dự đoán lên bảng.
Học sinh
HS suy nghĩ, đoán số khối. Dự kiến HS trả lời: “Khoảng 60 khối” hoặc “Không biết, phải đếm”.
Giáo viên
GV xếp một lớp khối vào đáy hộp và hỏi: “Lớp này có bao nhiêu khối? Làm sao đếm nhanh?”
Học sinh
HS quan sát và trả lời: “Có 5 hàng, mỗi hàng 3 khối, tức là 15 khối” hoặc “Lấy 5 nhân 3”.
Giáo viên
GV hỏi: “Nếu hộp cao 4 cm thì có mấy lớp như vậy?”
Học sinh
HS trả lời: “Có 4 lớp”, dự kiến HS sẽ nhân 15 với 4 để được 60 khối.
Giáo viên
GV chốt: số khối trong một lớp chính là diện tích đáy; số lớp là chiều cao. Từ đó dẫn vào bài học.
Học sinh
HS nhắc lại ý chính và ghi đầu bài “Thể tích của hình hộp chữ nhật” vào vở.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 15 phút

Hình thành công thức thể tích hình hộp chữ nhật

Mục tiêu

HS giải thích được vì sao thể tích bằng a × b × h qua việc xếp khối lập phương theo từng lớp và nêu được công thức.

Nội dung

HS hoạt động theo nhóm 4, xếp khối lập phương vào hộp 4 cm × 3 cm × 2 cm (hoặc kích thước tương tự), đếm số khối trong một lớp, đếm số lớp và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Sau đó các nhóm nêu công thức và kiểm tra trên trang bài học NeoEdu phần bài giảng.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được công thức $V = a \times b \times h$ , giải thích được “a × b khối mỗi lớp, có h lớp”, và điền đúng Phiếu học tập số 1.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chia lớp thành nhóm 4, phát bộ khối lập phương và Phiếu học tập số 1. GV giao nhiệm vụ: xếp khối vào hộp, đếm số khối trong một lớp, đếm số lớp rồi tính tổng.
Học sinh
Các nhóm nhận đồ dùng, đọc phiếu và phân công: một bạn xếp khối, một bạn đếm lớp, một bạn ghi kết quả, một bạn kiểm tra lại.
Giáo viên
GV đi quan sát, hỏi gợi mở: “Trong một lớp có mấy hàng? Mỗi hàng có mấy khối?”, “Vì sao số khối trong lớp là a × b?”.
Học sinh
HS xếp khối và trả lời: “Trong lớp có 3 hàng, mỗi hàng 4 khối, nên có 12 khối, tức là 4 × 3”. Dự kiến: “Vì mỗi lớp là một hình chữ nhật ghép bởi các khối, nên số khối bằng chiều dài nhân chiều rộng”.
Giáo viên
GV mời 2 nhóm trình bày kết quả, yêu cầu nhóm khác nhận xét cách lập luận. GV hỏi: “Hộp cao 2 cm thì có bao nhiêu lớp? Tổng số khối là bao nhiêu?”
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày: “Có 2 lớp, mỗi lớp 12 khối, tổng là 24 khối, bằng 4 × 3 × 2”. Nhóm khác nhận xét và bổ sung.
Giáo viên
GV chốt: thể tích hình hộp chữ nhật bằng số khối lập phương đơn vị xếp đầy hình hộp, $V = a \times b \times h$ . GV cho HS đối chiếu với phần bài giảng trên trang NeoEdu. Nhấn mạnh: a, b, h phải cùng một đơn vị đo.
Học sinh
HS ghi công thức vào vở và nêu lại bằng lời: “Thể tích bằng diện tích đáy nhân chiều cao”.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 12 phút

Bể nước chưa đầy và cách tìm chiều cao

Mục tiêu

HS vận dụng công thức để tính lượng nước trong bể, tìm mực nước tăng và tìm chiều cao khi biết thể tích và diện tích đáy.

Nội dung

GV dùng bể mô hình và ca 1 lít để chứng tỏ 1 dm³ = 1 lít. Sau đó HS làm ví dụ bể có diện tích đáy 20 dm², nhận thêm 40 lít nước (theo Phiếu học tập số 2). Lưu ý: khi bể chưa đầy, chiều cao cần tính là chiều cao phần nước; muốn tìm chiều cao lấy thể tích chia diện tích đáy.

Sản phẩm dự kiến

HS giải được ví dụ: 40 lít = 40 dm³; 40 : 20 = 2 dm, và nêu được cách tìm chiều cao từ thể tích và diện tích đáy.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đổ 1 lít nước từ ca vào bể mô hình có đáy 10 cm × 10 cm và hỏi: “Thể tích nước này là bao nhiêu cm³? Bằng bao nhiêu dm³?”. GV phát Phiếu học tập số 2.
Học sinh
HS quan sát và trả lời: “1 lít bằng 1000 cm³, bằng 1 dm³”.
Giáo viên
GV đọc đề ví dụ: “Bể có diện tích đáy trong 20 dm², nhận thêm 40 lít nước và không tràn. Mực nước tăng bao nhiêu dm?”. GV gợi ý: “Muốn biết mực nước tăng, ta lấy thể tích nước thêm chia cho gì?”
Học sinh
HS làm việc theo cặp: đổi 40 lít = 40 dm³, rồi tính 40 : 20 = 2 dm. Dự kiến HS trả lời: “Chia cho diện tích đáy vì thể tích = diện tích đáy × chiều cao”.
Giáo viên
GV hỏi: “Nếu đề không cho mực nước tăng mà cho biết mực nước ban đầu là 1 dm, thì bể có bao nhiêu nước?” (đáp án: 20 × 1 = 20 dm³ = 20 lít). GV mời một cặp trình bày.
Học sinh
HS tính 20 × 1 = 20 dm³ = 20 lít và trình bày trước lớp.
Giáo viên
GV chốt: 1 dm³ = 1 lít; khi bể chưa đầy, chiều cao dùng để tính thể tích là chiều cao phần nước; muốn tìm chiều cao lấy thể tích chia diện tích đáy.
Học sinh
HS ghi vào vở các kết luận và đổi đơn vị đúng trước khi tính.

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 20 phút

Luyện tập tính thể tích và đổi đơn vị

Mục tiêu

HS vận dụng công thức để giải các bài tập trắc nghiệm, điền khuyết và đúng – sai, kiểm tra kết quả bằng cách đổi đơn vị.

Nội dung

HS làm việc theo nhóm bàn, hoàn thành các bài tập 1 đến 6 trong Phiếu học tập số 2 (phần luyện tập). Sau đó dùng phần bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh. Bài 1 là hình hộp có a = 5 cm, b = 3 cm, h = 4 cm (sơ đồ không vẽ theo tỉ lệ).

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: Bài 1: B (60 cm³). Bài 2: 3 m³. Bài 3: 5 cm. Bài 4: 60 lít. Bài 5: C (40 khối). Bài 6: Bạn đúng, 30 lít. Bài tập 7 và 8 giải như ví dụ: 240 khối; 2 dm.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV giao nhiệm vụ: nhóm làm bài 1 đến 6, mỗi người làm riêng một bài trước, sau đó đối chiếu trong nhóm. GV nhắc: kiểm tra đơn vị trước khi đáp.
Học sinh
HS nhận phiếu, đọc đề và làm bài cá nhân khoảng 5 phút.
Giáo viên
GV đi quan sát, hỏi khi HS lúng túng: “Bài 2 đơn vị là m hay cm? Có cần đổi không?”; “Bài 3 cho biết gì và phải tìm gì?”.
Học sinh
HS trao đổi trong nhóm. Dự kiến lỗi: bài 2 có HS tính ra 3 000 hoặc 300 vì đổi đơn vị sai; bài 6 có HS quên chia 2. GV hướng dẫn HS tự sửa.
Giáo viên
GV mời đại diện 3 nhóm báo cáo kết quả bài 1, 3, 6 và yêu cầu nhóm khác nhận xét. GV hỏi: “Vì sao bài 5 đáp án là 40 mà không phải 80?”
Học sinh
HS báo cáo: bài 1 là 60 cm³; bài 3 là 120 : 24 = 5 cm; bài 6 là 4 × 3 × 5 : 2 = 30 dm³ = 30 lít, bạn nói đúng. Dự kiến HS trả lời bài 5: “Chỉ có một lớp dày 1 cm nên chỉ cần 8 × 5 = 40 khối”.
Giáo viên
GV chốt đáp án và các lỗi hay gặp: nhầm thể tích với diện tích toàn phần; quên đổi đơn vị; quên chia đôi khi bể chỉ chứa một nửa. GV cho HS kiểm tra nhanh bài 7, 8 trên trang NeoEdu.
Học sinh
HS sửa lại bài làm sai (nếu có), ghi đáp án đúng vào vở và kiểm tra bằng bài tập tương tác.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 18 phút

Tính lượng nước và dung tích thùng chứa ở gia đình

Mục tiêu

HS vận dụng công thức thể tích hình hộp chữ nhật vào tình huống thực tế: tính dung tích thùng nước, lượng nước trong bể và mực nước.

Nội dung

Nhóm 4 HS đo kích thước thực tế (đơn vị dm hoặc cm) của một thùng nước, bể hoặc hộp đựng ở lớp hoặc nhà, tính thể tích và đổi ra lít. Sau đó đưa ra một tình huống: bể nhận thêm nước, tính mực nước tăng bao nhiêu. Nếu không có điều kiện đo, nhóm dùng số liệu giả định do GV cung cấp.

Sản phẩm dự kiến

Mỗi nhóm có bảng kết quả gồm kích thước đo được, thể tích tính bằng dm³ và lít, và một nhận xét về mực nước hoặc cách kiểm tra kết quả.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV giao nhiệm vụ: đo kích thước một vật dạng hình hộp chữ nhật (thùng nước, hộp, bể cá), tính thể tích, đổi ra lít. GV nhắc: đổi về cùng đơn vị trước khi tính.
Học sinh
Các nhóm chuẩn bị thước dây, ghi số đo, thảo luận cách đổi đơn vị.
Giáo viên
GV hỏi gợi mở: “Nếu đo bằng cm thì thể tích có đơn vị gì? Muốn đổi ra lít phải làm thế nào?”.
Học sinh
HS tính và ghi kết quả. Dự kiến: “Đo được 6 dm × 4 dm × 3 dm = 72 dm³, tức 72 lít”.
Giáo viên
GV mời 2 nhóm trình bày; yêu cầu nhóm khác kiểm tra đơn vị và phép tính. GV hỏi: “Nếu bể đang chứa 20 lít rồi đổ thêm 10 lít, mực nước tăng bao nhiêu dm khi diện tích đáy là 6 dm²?”
Học sinh
HS trình bày kết quả. Dự kiến đáp án: 10 lít = 10 dm³; 10 : 6 = $1{,}\!\dot{6}$ dm (làm tròn khoảng 1,7 dm).
Giáo viên
GV nhận xét, khen các nhóm đo chính xác và trình bày rõ đơn vị. GV chốt: thể tích hình hộp chữ nhật tính được bằng công thức, muốn kiểm tra đúng cần đổi về cùng đơn vị và dùng đúng chiều cao của phần nước.
Học sinh
HS ghi kết quả nhóm vào vở và rút ra một điều cần lưu ý khi tính thể tích.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Xếp khối lập phương cạnh 1 cm vào hộp có kích thước 4 cm × 3 cm × 2 cm rồi trả lời các câu hỏi sau.

Câu 1: Một lớp khối (lớp đáy) có bao nhiêu hàng? Mỗi hàng có bao nhiêu khối? Có tất cả bao nhiêu khối trong một lớp?
Câu 2: Hộp cao 2 cm, có bao nhiêu lớp khối?
Câu 3: Tổng số khối xếp đầy hộp là bao nhiêu? Viết phép tính.
Câu 4: Điền vào chỗ trống: Thể tích hình hộp chữ nhật bằng (……) × (……) × (……) và được tính bằng đơn vị (……).
Câu 5: Vì sao số khối trong một lớp bằng a × b? Giải thích bằng lời của em.

Phiếu học tập số 2

Phần A – Ví dụ: Bể hình hộp chữ nhật có diện tích đáy trong 20 dm², nhận thêm 40 lít nước và không tràn.

Câu 1: Đổi 40 lít sang dm³.
Câu 2: Mực nước tăng bao nhiêu dm?

Phần B – Luyện tập (chọn đáp án hoặc điền đáp số):

Bài 1: Hình hộp chữ nhật có a = 5 cm, b = 3 cm, h = 4 cm. Thể tích là bao nhiêu cm³? A. 61; B. 60; C. 120.
Bài 2: Bể dài 2 m, rộng 1,5 m, cao 1 m. Thể tích là bao nhiêu m³?
Bài 3: Hộp có thể tích 120 cm³, dài 6 cm, rộng 4 cm. Chiều cao là bao nhiêu cm?
Bài 4: Bể có diện tích đáy trong 12 dm², mực nước cao 5 dm. Có bao nhiêu lít nước?
Bài 5: Hộp dài 8 cm, rộng 5 cm, cao 2 cm. Một lớp dày 1 cm gồm bao nhiêu khối 1 cm³? A. 41; B. 80; C. 40.
Bài 6: Bể 4 dm × 3 dm × 5 dm chứa nửa bể. Có bao nhiêu lít? Một bạn trả lời 30. Bạn đúng hay sai? Vì sao?

Hướng dẫn về nhà

Viết công thức tính thể tích hình hộp chữ nhật và giải thích bằng lời vì sao công thức đúng (khoảng 3 câu).
Giải bài 7 và bài 8 trong sách giáo khoa (hoặc trên trang NeoEdu, phần bài tập tương tác) vào vở, ghi đủ đơn vị.
Đo kích thước một hộp đựng hoặc thùng nước ở nhà, tính thể tích theo đơn vị dm³ và đổi ra lít; ghi kết quả vào vở và mang đến lớp chia sẻ.
Tự kiểm tra: kể lại một lỗi thường gặp khi tính thể tích (nhầm với diện tích toàn phần, quên đổi đơn vị, quên chia đôi khi bể nửa đầy) và cách tránh lỗi đó.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.