ToánLớp 4Chủ đề 6. Đường thẳng vuông góc. Đường thẳng song song

Giáo án Bài 28. Thực hành và trải nghiệm vẽ hai đường thẳng vuông góc

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 2 tiết (70 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được các bước vẽ đường thẳng vuông góc đi qua điểm nằm trên đường thẳng cho trước bằng ê ke.
Nêu được các bước vẽ đường thẳng vuông góc đi qua điểm nằm ngoài đường thẳng cho trước bằng cách trượt ê ke.
Giải thích được vì sao phải giữ một cạnh ê ke luôn nằm trên đường thẳng đã cho khi trượt.
Vận dụng được cách kiểm tra và sửa hình vẽ đường thẳng vuông góc bằng ê ke.
Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích được vì sao đỉnh góc vuông đặt tại điểm và vì sao phải giữ một cạnh ê ke trùng đường thẳng khi trượt.
Giao tiếp toán học: HS đọc, ghi đúng tên đường thẳng, điểm và dấu góc vuông $90^\circ$ trên hình vẽ.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS sử dụng thành thạo ê ke, thước thẳng để vẽ và kiểm tra góc vuông.
Giải quyết vấn đề toán học: HS xác định đúng cách vẽ khi điểm nằm trên hoặc nằm ngoài đường thẳng, đồng thời tìm lỗi trong hình vẽ của bạn và góp ý cách sửa.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự kiểm tra hình vẽ bằng ê ke, nhận ra lỗi sai của bản thân và tự sửa.
Giao tiếp và hợp tác: HS trao đổi cặp đôi, nói đúng tên đường thẳng, điểm và dấu góc vuông khi báo cáo và góp ý bạn.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS chọn cách đặt ê ke phù hợp với vị trí điểm (trên hoặc ngoài đường thẳng) và vận dụng vào hình ảnh thực tế.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS thực hành vẽ đủ các hình, kiểm tra lại bằng ê ke đến khi hình đúng.
Trách nhiệm: HS giữ gìn ê ke, thước và giấy; góp ý bạn bằng thái độ xây dựng khi đổi vở kiểm tra.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Ê ke lớn và thước thẳng dùng để làm mẫu trên bảng lớp.
Bảng phụ hoặc tranh vẽ đường thẳng AB và CD vuông góc tại O, có dấu góc vuông ở giao điểm.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho mỗi HS hoặc mỗi cặp).
Học liệu số NeoEdu: trang bài học Bài 28 (bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác), dùng để chiếu và kiểm tra nhanh các câu 1 đến 5: neoedu.vn/learn/4/math/bai-28-thuc-hanh-va-trai-nghiem-ve-hai-duong-thang-vuong-goc

2. Học sinh

Giấy trắng hoặc giấy kẻ ô vuông, bút chì, tẩy.
Ê ke và thước thẳng.
Bút màu để ghi nhãn và tô dấu góc vuông.
Vở ghi và phiếu học tập (nếu được phát).

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 6 phút

Nhận biết góc vuông và ê ke

Mục tiêu

Nhớ lại góc vuông, dấu góc vuông và cấu tạo ê ke để chuẩn bị vẽ hai đường thẳng vuông góc.

Nội dung

Quan sát tranh hai đường thẳng AB và CD vuông góc tại O; dùng ê ke kiểm tra các góc vuông ở mép bàn, mép bảng, khung cửa trong lớp.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được ý nghĩa dấu hình vuông ở giao điểm và chỉ được ít nhất hai góc vuông trong lớp học.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV treo tranh có AB vuông góc CD tại O, hỏi: Hai đường thẳng này có vuông góc với nhau không? Dấu hình vuông ở O cho biết điều gì?
Học sinh
HS quan sát và trả lời: Có vuông góc. Dấu hình vuông cho biết góc tại O là $90^\circ$ .
Giáo viên
GV đưa ê ke lên, yêu cầu HS đặt đỉnh góc vuông của ê ke vào mép bàn rồi quan sát. Hỏi: Đỉnh góc vuông của ê ke nằm ở đâu?
Học sinh
HS thực hiện và trả lời: Đỉnh góc vuông là chỗ hai cạnh góc vuông gặp nhau, đây là góc $90^\circ$ .
Giáo viên
GV mời 2 HS chỉ góc vuông trong lớp và nói tên vật có góc vuông đó.
Học sinh
HS chỉ và nói: Mép bảng và góc tường; khung cửa sổ hoặc mép bàn có góc vuông.
Giáo viên
GV chốt: Muốn vẽ đường vuông góc cần dùng ê ke, phải xác định rõ điểm và đường thẳng đã cho.
Học sinh
HS nhắc lại: Ê ke có góc vuông; góc vuông là $90^\circ$ .

Hoạt động 2.1: Khám phá · 12 phút

Vẽ đường vuông góc đi qua điểm nằm trên đường thẳng

Mục tiêu

Nêu và thực hiện được cách vẽ đường thẳng b đi qua điểm M nằm trên đường thẳng a và vuông góc với a.

Nội dung

GV vẽ đường thẳng a và điểm M nằm trên a lên bảng. Cặp đôi thực hiện theo 3 bước: đặt đỉnh góc vuông của ê ke tại M; đặt một cạnh góc vuông nằm trên a; kẻ đường b theo cạnh góc vuông còn lại rồi ghi dấu góc vuông tại M.

Sản phẩm dự kiến

Mỗi HS vẽ được đường thẳng b đi qua M, vuông góc với a, có dấu góc vuông và đã kiểm tra bằng ê ke.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV làm mẫu trên bảng và hỏi: Vì sao phải đặt đỉnh góc vuông của ê ke tại M? Cạnh nào của ê ke phải nằm trên a?
Học sinh
HS quan sát và trả lời dự kiến: Vì đường kẻ phải đi qua đúng điểm M; cạnh góc vuông nằm trên a để đường kẻ vuông góc với a.
Giáo viên
GV chia lớp thành các cặp đôi, một bạn vẽ, một bạn kiểm tra bằng ê ke. Đổi vai sau mỗi lần vẽ. GV đi quan sát và nhắc HS giữ ê ke không bị xô lệch.
Học sinh
HS vẽ theo ba bước; bạn kiểm tra đặt ê ke vào góc giao điểm để xem hai đường có vuông góc không, rồi ghi dấu góc vuông.
Giáo viên
GV mời 2 cặp lên bảng hoặc giơ hình cho cả lớp xem, yêu cầu các bạn nói tên đường thẳng, điểm và dấu góc vuông.
Học sinh
HS báo cáo: Đường b đi qua M, $b \\perp a$ tại M, góc tại M là $90^\\circ$ .
Giáo viên
GV chốt: Điểm nằm trên đường thẳng thì đặt đỉnh góc vuông tại điểm, một cạnh nằm trên đường thẳng, kẻ theo cạnh kia.
Học sinh
HS ghi vào vở: Khi M nằm trên a, đặt đỉnh ê ke tại M, một cạnh trùng a, kẻ theo cạnh còn lại.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 12 phút

Vẽ đường vuông góc đi qua điểm nằm ngoài đường thẳng

Mục tiêu

Vận dụng được cách trượt ê ke để cạnh góc vuông kia đi qua điểm N nằm ngoài đường thẳng a, từ đó vẽ đường thẳng b vuông góc với a.

Nội dung

Vẽ đường thẳng a và điểm N nằm ngoài a. Áp một cạnh góc vuông lên a, trượt ê ke dọc theo a cho đến khi cạnh góc vuông kia đi qua N, kẻ đường b rồi ghi dấu góc vuông. Trong khi trượt phải giữ một cạnh luôn nằm trên a, không xoay ê ke.

Sản phẩm dự kiến

Đường thẳng b đi qua N và vuông góc với a, có dấu góc vuông ở giao điểm và được kiểm tra lại bằng ê ke.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV vẽ đường thẳng a và điểm N ngoài a trên bảng, hỏi: Điểm N không nằm trên a thì đặt đỉnh ê ke ở đâu? Làm thế nào để cạnh kia đi qua N?
Học sinh
HS trả lời dự kiến: Không đặt đỉnh tại N được vì N không ở trên a; phải trượt ê ke dọc a cho cạnh kia đi qua N.
Giáo viên
GV hướng dẫn HS thao tác: đặt một cạnh góc vuông sát a, trượt từ từ, kiểm tra xem cạnh kia đã đi qua N chưa. Nhắc HS không xoay ê ke vì khi xoay đường kẻ sẽ lệch. Hỏi: Vì sao không được xoay ê ke?
Học sinh
HS thực hành trên giấy; khi trả lời: Vì nếu xoay ê ke thì đường kẻ không còn vuông góc với a.
Giáo viên
GV mời 3 HS báo cáo hình của mình, yêu cầu các bạn chỉ ra cạnh nào của ê ke nằm trên a và đường nào đi qua N.
Học sinh
HS báo cáo: Cạnh góc vuông nằm trên a, cạnh kia đi qua N, đường b vuông góc với a tại giao điểm có dấu góc vuông.
Giáo viên
GV chốt: Điểm ngoài đường thẳng thì giữ một cạnh ê ke trùng đường đã cho, trượt đến khi cạnh kia đi qua điểm, rồi kẻ.
Học sinh
HS ghi nhớ: Giữ cạnh trùng đường đã cho và kẻ cạnh kia qua đúng điểm.

Hoạt động 3.1: Luyện tập, thực hành · 12 phút

Trắc nghiệm và đúng sai về thao tác vẽ

Mục tiêu

Củng cố quy tắc đặt ê ke, nhận biết đúng sai và đọc được dấu góc vuông trong các câu hỏi.

Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 1 gồm các câu 1 đến 5 (chọn đáp án, sắp xếp thao tác, đúng sai, đếm góc vuông). GV chiếu các câu tương tác trên trang bài học NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: câu 1 đáp án B (tại M); câu 2 sắp xếp đúng là đặt đỉnh ê ke tại M, đặt một cạnh dọc a, kẻ theo cạnh còn lại qua M; câu 3 Sai (phải giữ một cạnh nằm trên a, cạnh kia qua M); câu 4 đáp án B ( $90^\\circ$ ); câu 5 có 4 góc vuông ở giao điểm.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu câu 1 đến câu 5 trên bảng và nêu cách làm: mỗi câu HS suy nghĩ 30 giây rồi giơ thẻ hoặc viết đáp án vào phiếu.
Học sinh
HS đọc đề, suy nghĩ và chuẩn bị đáp án.
Giáo viên
GV yêu cầu HS làm phiếu cá nhân, sau đó đối chiếu nhanh với bạn bên cạnh. GV nhắc HS giải thích lý do khi chọn Đúng hoặc Sai ở câu 3.
Học sinh
HS làm phiếu; câu 3 trả lời dự kiến: Sai, vì khi vẽ qua M ngoài a phải giữ một cạnh ê ke trên a, không được kẻ tùy ý.
Giáo viên
GV mời 2 HS trình bày đáp án câu 2 và câu 5, yêu cầu nói rõ lý do.
Học sinh
HS trình bày: Câu 2 là đặt đỉnh tại M rồi đặt cạnh dọc a rồi kẻ; câu 5 có 4 góc vuông vì bốn góc quanh giao điểm đều là $90^\\circ$ .
Giáo viên
GV nhận xét và chốt: Trước khi kẻ phải căn đỉnh và cạnh ê ke; dấu hình vuông nhỏ luôn là góc $90^\\circ$ .
Học sinh
HS sửa lại đáp án sai (nếu có) và ghi chú vào vở.

Hoạt động 3.2: Luyện tập, thực hành · 16 phút

Vẽ hình và góp ý sửa hình

Mục tiêu

Vẽ được hình hoàn chỉnh theo yêu cầu, ghi tên và dấu góc vuông, tự kiểm tra và góp ý cho bạn.

Nội dung

Bài 6: vẽ đường thẳng a, lấy điểm M nằm trên a, kẻ đường b qua M vuông góc với a, đặt tên và ghi dấu góc vuông. Bài 7: vẽ đường thẳng a và điểm N nằm ngoài a, kẻ đường b qua N vuông góc với a. Bài 8: xem hình bạn vẽ, phát hiện ê ke không khít một cạnh và góp ý cách sửa. HS ghi kết quả kiểm tra vào Phiếu học tập số 2.

Sản phẩm dự kiến

Bài 6: hình có đường b cắt a tại M, bốn góc $90^\\circ$ , có nhãn và dấu vuông (chấm 0,75 điểm cho đi qua M, 0,75 điểm cho vuông góc kiểm tra bằng ê ke, 0,5 điểm cho nhãn và dấu). Bài 7: đường b đi qua N, vuông góc với a, có dấu góc vuông (chấm tương tự bài 6). Bài 8: nêu được hình chưa đúng (1 điểm) và đặt lại một cạnh ê ke trùng a rồi kẻ qua điểm đã cho (1 điểm).

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đọc yêu cầu bài 6, bài 7 và bài 8, nhắc lại tiêu chí chấm trên Phiếu học tập số 2.
Học sinh
HS đọc đề, nêu lại yêu cầu: vẽ đúng vị trí, có dấu góc vuông, có tên đường thẳng.
Giáo viên
GV yêu cầu HS vẽ bài 6 và bài 7 trên giấy, sau đó đi kiểm tra từng bàn, hỏi: Điểm N nằm ở đâu so với a? Ê ke của em đã trùng a chưa?
Học sinh
HS vẽ hình; khi trả lời: N nằm ngoài a, ê ke đã có một cạnh trùng a và cạnh kia đi qua N.
Giáo viên
GV yêu cầu HS đổi bài cho bạn cùng bàn, kiểm tra bằng ê ke và ghi nhận xét theo Phiếu học tập số 2. Bài 8 GV đưa một hình vẽ sai có ê ke không khít một cạnh để cả lớp cùng góp ý.
Học sinh
HS kiểm tra bài bạn, nhận xét: Hình chưa đúng vì ê ke không trùng a; cách sửa là đặt lại một cạnh trùng a rồi trượt đến điểm đã cho.
Giáo viên
GV chốt các lỗi thường gặp: đỉnh ê ke không đặt đúng điểm, xoay ê ke khi trượt, quên ghi dấu góc vuông.
Học sinh
HS sửa lại bài của mình theo góp ý và ghi nhớ các lỗi cần tránh.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 12 phút

Tìm và vẽ đường vuông góc trong thực tế

Mục tiêu

Nhận biết các đường vuông góc trong hình ảnh và đồ vật quen thuộc, vận dụng cách vẽ để minh họa.

Nội dung

GV đưa tranh một lớp học hoặc khung cửa sổ có nhiều đường vuông góc. Nhóm 4 HS chỉ ra 2 cặp đường vuông góc, dùng ê ke kiểm tra, sau đó vẽ lại một cặp đường vuông góc đi qua một điểm cho trước trên giấy kẻ ô. Về nhà: tìm 3 vật trong nhà có góc vuông, vẽ minh họa và ghi tên các đường vuông góc.

Sản phẩm dự kiến

Nhóm có hình vẽ minh họa đúng và câu ghi dạng: Đường ... vuông góc với đường ... tại ...; hình về nhà có tên đường và dấu góc vuông.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đưa tranh hoặc hình khung cửa sổ, nêu nhiệm vụ: tìm 2 cặp đường vuông góc, kiểm tra bằng ê ke và vẽ lại một cặp.
Học sinh
HS nhận nhiệm vụ, nhóm trưởng phân công người quan sát, người kiểm tra bằng ê ke, người vẽ.
Giáo viên
GV đi quan sát các nhóm, gợi ý: Đường nào vuông góc với mép dưới khung cửa? Làm sao kiểm tra bằng ê ke?
Học sinh
HS thực hiện; trả lời dự kiến: Cạnh đứng của khung cửa vuông góc với cạnh ngang phía dưới; đặt ê ke vào góc giao nhau để kiểm tra.
Giáo viên
GV mời 2 nhóm trình bày, yêu cầu nói đầy đủ câu: Đường ... vuông góc với đường ... tại ....
Học sinh
HS báo cáo: Đường thẳng đứng của khung cửa vuông góc với đường nằm ngang tại góc dưới, có dấu góc vuông.
Giáo viên
GV nhận xét và chốt: Trong thực tế có nhiều đường vuông góc như mép bàn, khung cửa, góc bảng; vẽ đúng cần ê ke và cách đặt đúng.
Học sinh
HS ghi vào vở và nhận nhiệm vụ về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Dùng để làm các câu 1 đến 5 trong hoạt động luyện tập trắc nghiệm và đúng sai.
Câu 1. Khi vẽ đường thẳng b đi qua M nằm trên đường thẳng a và b vuông góc với a, đặt đỉnh góc vuông của ê ke ở đâu?

A. Bất kì điểm nào trên a
B. Tại M
C. Ngoài a
Câu 2. Sắp xếp các thao tác vẽ đường vuông góc đi qua M nằm trên a theo đúng thứ tự:
(1) Kẻ đường đi qua M theo cạnh góc vuông còn lại
(2) Đặt đỉnh góc vuông tại M
(3) Đặt một cạnh góc vuông dọc theo a
Câu 3. Vẽ đường qua M ngoài a chỉ cần đặt đỉnh ê ke tại M rồi kẻ tùy ý. Đúng hay Sai? Vì sao?
Câu 4. Dấu hình vuông nhỏ ở giao điểm cho biết góc có số đo:
A. $45^\\circ$
B. $90^\\circ$
C. $60^\\circ$
D. $180^\\circ$
Câu 5. Hai đường thẳng vừa kẻ vuông góc với nhau. Ở giao điểm có bao nhiêu góc $90^\\circ$ ?

Phiếu học tập số 2

Bảng kiểm dùng để tự kiểm tra và đổi vở kiểm tra bạn cùng bàn.
Bài 6: Vẽ đường thẳng a, điểm M nằm trên a, đường thẳng b đi qua M vuông góc với a.

Đường b đi qua đúng điểm M: Có / Không
Đường b vuông góc với a (kiểm tra bằng ê ke): Có / Không
Có tên đường thẳng và dấu góc vuông ở giao điểm: Có / Không
Bài 7: Vẽ đường thẳng a, điểm N nằm ngoài a, đường thẳng b đi qua N vuông góc với a.
Đường b đi qua đúng điểm N: Có / Không
Đường b vuông góc với a (kiểm tra bằng ê ke): Có / Không
Có tên đường thẳng và dấu góc vuông ở giao điểm: Có / Không
Bài 8: Nhận xét hình của bạn.
Hình chưa đúng ở chỗ nào: ...
Cách sửa: Đặt lại một cạnh ê ke trùng đường a, trượt đến vị trí cạnh kia đi qua điểm đã cho, kẻ lại và kiểm tra.

Hướng dẫn về nhà

Tìm trong nhà 3 vật có góc vuông (ví dụ: mép sách, khung tranh, mép bàn), dùng ê ke kiểm tra và vẽ minh họa vào vở.
Trên mỗi hình vẽ, ghi tên hai đường thẳng vuông góc và ghi dấu góc vuông ở giao điểm.
Vẽ một đường thẳng a, lấy một điểm M nằm trên a và một điểm N nằm ngoài a; vẽ đường b qua M và đường c qua N, mỗi đường vuông góc với a. Dùng ê ke kiểm tra và ghi nhớ: Giữ cạnh ê ke trùng đường đã cho và kẻ cạnh kia qua đúng điểm.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.